Hebrenjtë dhe fillimi i ndikimit në mendimin perëndimor
Pas rënies së Andaluzisë dhe valëve të përndjekjeve fetare që prekën si myslimanët ashtu edhe hebrenjtë në fund të Mesjetës, një pjesë e madhe e komuniteteve hebraike u shpërndanë nëpër Evropë si mërgimtarë, shpesh të toleruar me kushte, herë-herë të përjashtuar e të izoluar. Kjo gjendje e dyfishtë – prani fizike brenda shoqërive evropiane, por distancë kulturore e juridike prej tyre – krijoi një tension të vazhdueshëm mes ruajtjes së identitetit dhe nevojës për integrim.
Në këtë sfond historik u shfaqën dy figura që ndikuan thellë jo vetëm në mendimin hebraik, por edhe në zhvillimin e filozofisë dhe kulturës politike evropiane.
E para është Baruch Spinoza (1632–1677). I formuar në klimën intelektuale të racionalizmit modern, ai aplikoi metodën kritike dhe analitike ndaj teksteve fetare. Spinoza u formua nën ndikimin metodologjik të René Descartes, por e çoi racionalizmin përtej kufijve kartezianë, duke e kthyer nga një filozofi e dy substancave në një ontologji të unitetit absolut. Prej Dekartit ai mori besimin te fuqia e arsyes dhe ndërtimin rigoroz deduktiv të filozofisë; por ndryshe nga Dekarti, ai nuk pranoi ndarjen thelbësore mes mendjes dhe trupit, as idenë e një Zoti krejtësisht të ndarë nga bota.
Për Spinozën, Shkrimi i Shenjtë nuk duhej lexuar si diktim i drejtpërdrejtë hyjnor jashtë historisë, por si tekst që ka lindur brenda historisë, gjuhës dhe rrethanave njerëzore. Duke e trajtuar Biblën me mjete filozofike e filologjike, ai sfidoi autoritetin tradicional dhe hapi rrugë për leximin kritik të tekstit fetar në Perëndim.
Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm në përfundimet konkrete rreth autorësisë së Tevratit, por në parimin më të gjerë që propozoi: feja dhe filozofia kanë fusha të ndryshme. Feja udhëzon jetën morale dhe komunitare; filozofia kërkon të vërtetën përmes arsyes së lirë. Ky dallim u bë themelor për lindjen e konceptit modern të lirisë së mendimit dhe të shprehjes.
Në këtë kuptim, Spinoza u bë një nga gurët e themelit të sekularizmit evropian: jo domosdoshmërisht si mohim i fesë, por si çlirim i arsyes nga kontrolli institucional i saj. Përmes tij, hebreu i përjashtuar nga bashkësia fetare tradicionale u shndërrua në filozof universal të modernitetit.
Figura e dytë është Moses Mendelssohn (1729–1786), i lidhur me atë që u quajt Haskalah – iluminizmi hebraik. Ndryshe nga Spinoza, i cili veproi si kritik radikal i autoritetit tradicional, Mendelssohn kërkoi reformë dhe pajtim. Ai nuk synoi të zëvendësonte fenë me arsyen, por t’i vendoste ato në dialog.
Ideja e tij themelore ishte se njeriu mund të jetë njëkohësisht besimtar i devotshëm dhe qytetar aktiv i një shoqërie pluraliste. Prandaj ai i nxiti hebrenjtë të dilnin nga izolimi gjuhësor e kulturor, të mësonin gjuhët e vendeve ku jetonin dhe të merrnin pjesë në jetën publike e intelektuale të Evropës.
Kështu, nëse Spinoza hapi portën e kritikës racionale dhe autonomisë së mendjes, Mendelssohn hapi portën e integrimit qytetar dhe dialogut kulturor. Njëri theksoi lirinë e mendimit ndaj autoritetit fetar; tjetri theksoi bashkëjetesën e besimit me qytetarinë moderne.
Ndikimi i tyre në mendimin perëndimor është i dyfishtë. Nga njëra anë, ata kontribuan në procesin e gjerë evropian të ndarjes së sferës fetare nga ajo politike e filozofike. Nga ana tjetër, ata transformuan vetëdijen hebraike nga një identitet kryesisht i mbyllur komunitar në një identitet që mund të jetë njëkohësisht i veçantë dhe universalisht pjesëmarrës.
Ky proces nuk ishte i izoluar. Ai u përforcua nga zhvillime të mëdha historike si Iluminizmi evropian dhe më pas Revolucioni Francez, i cili institucionalizoi idenë e qytetarit të barabartë para ligjit, pavarësisht përkatësisë fetare. Por pa ndërmjetësimin intelektual të figurave si Spinoza dhe Mendelssohn, kalimi nga izolimi drejt pjesëmarrjes do të kishte qenë shumë më i vështirë.
Në plan filozofik, historia e tyre shënon një lëvizje nga autoriteti drejt arsyes, nga komuniteti i mbyllur drejt shoqërisë së hapur, dhe nga identiteti i trashëguar drejt identitetit të reflektuar. Tradita nuk zhduket, por vihet përballë arsyes; dhe arsyeja nuk e shkatërron domosdoshmërisht besimin, por e detyron atë të hyjë në dialog me botën.
Kështu, fillimi i ndikimit hebraik në mendimin perëndimor nuk ishte thjesht çështje integrimi shoqëror, por një kthesë filozofike: lindja e subjektit që mendon lirshëm, beson me vetëdije dhe merr pjesë si i barabartë në hapësirën publike.
Dr. Nasir El-Hunejni
