Doc. Dr. Mehmet Rakipoğlu ka analizuar për opinionin përpjekjet e Izraelit për ta thelluar ndikimin e tij diplomatik, ushtarak dhe ekonomik në Ballkan, strategjinë “përça, sundo, legjitimo”, të zhvilluar për të kapërcyer izolimin ndërkombëtar dhe krizën e legjitimitetit pas Gazës, si dhe mënyrën se si këto lëvizje priten nga popujt e rajonit dhe pasojat e tyre gjeopolitike për Turqinë.
Gjatë dhjetëvjeçarit të fundit, interesi diplomatik, ushtarak dhe ekonomik i Izraelit ndaj hapësirës ballkanike është rritur. Memorandumi i mirëkuptimit i nënshkruar me Shqipërinë në fushën e bujqësisë dhe sigurisë ushqimore, vendosja e marrëdhënieve diplomatike me Kosovën në vitin 2021 dhe thellimi i bashkëpunimit me Serbinë në industrinë e mbrojtjes janë, në të vërtetë, shfaqje konkrete të strategjisë së vendeve përreth, të zhvilluar nga Izraeli për t’iu kundërvënë krizës ndërkombëtare të legjitimitetit pas luftës në Gaza.
Megjithatë, afrimi i qeverisë së Netanjahut me Ballkanin nuk lidhet vetëm me gjenocidin në Gaza. Përkundrazi, ai mund të lexohet si produkt i një përllogaritjeje strategjike shumështresore, elementet e së cilës e ushqejnë njëri-tjetrin.
Faktorët strukturorë
Faktori i parë që shpjegon orientimin e Izraelit drejt Ballkanit është ngushtimi i rrethit të aleatëve të tij tradicionalë.
Izolimi ndërkombëtar i shkaktuar nga gjenocidi në Gaza — proceset juridike në Hagë, reagimet e opinionit publik perëndimor dhe rritja e distancës nga qeveritë aleate — e kanë shtyrë Tel Avivin të kërkojë burime alternative legjitimiteti dhe partneritete të reja.
Në këtë kuadër, Ballkani është parë si një hapësirë me pozitë të veçantë, si në aspektin simbolik, ashtu edhe në atë praktik.
Shqipëria, si një shoqëri me shumicë myslimane dhe njëkohësisht si shtet anëtar i NATO-s e kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, i ofron Izraelit mundësinë të tregojë se mund të ndërtojë aleanca edhe përtej rrethit të tij tradicional të aleatëve.
Nga këndvështrimi i Izraelit, marrëdhëniet e ndërtuara me Shqipërinë mbështeten në të njëjtën logjikë si Marrëveshjet e Abrahamit, të nënshkruara në vitin 2020 me Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Marokun.
Sipas kësaj logjike, regjimi pushtues izraelit synon të tregojë se mund të ndërtojë marrëdhënie të afërta me shtete me shumicë myslimane edhe pa e zgjidhur çështjen sioniste në Palestinë.
Megjithatë, rasti i Shqipërisë funksionon përmes një mekanizmi të ndryshëm nga ai i Emirateve të Bashkuara Arabe dhe Marokut.
Në rastin e Emirateve dhe Marokut bëhej fjalë për një njohje të re: këto dy vende e njohën zyrtarisht Izraelin për herë të parë dhe, në këmbim, përfituan favore konkrete nga Shtetet e Bashkuara, si garanci sigurie, shitje armësh dhe njohjen e sovranitetit të Marokut mbi Saharën Perëndimore.
Në rastin e Shqipërisë nuk bëhet fjalë për ndonjë njohje të re. Shqipëria i kishte vendosur marrëdhëniet me regjimin pushtues që në vitin 1949, në nivel njohjeje, ndërsa marrëdhëniet e plota diplomatike u vendosën në vitin 1991.
Prandaj, veçoria e hapjes drejt Ballkanit qëndron në faktin se kjo marrëdhënie historike, e cila zgjat prej disa dekadash, po thellohet në fusha konkrete si mbrojtja, siguria kibernetike dhe bujqësia, ndërsa njëkohësisht po i paraqitet sërish dhe në mënyrë më të dukshme opinionit publik ndërkombëtar.
Faktori i dytë është strategjia e Izraelit për ta përçarë unitetin brenda Bashkimit Evropian lidhur me çështjen palestineze.
Njohja e shtetit palestinez nga vende si Mbretëria e Bashkuar dhe Franca, si dhe kufizimi i shitjes së armëve për Izraelin, e kanë tronditur paprekshmërinë që regjimi pushtues gëzonte në Evropë.
Duke përcaktuar politikën e tij ndaj Ballkanit, Izraeli synon të ndikojë edhe mbi politikën evropiane.
Në këtë kuptim, komunitetet serbe dhe shqiptare shihen si grupet etnike më “përcaktuese” të rajonit. Marrëdhëniet e afërta me këto dy komunitete projektohen si një mënyrë për të fituar miq si në vendet anëtare të BE-së, ashtu edhe në ato kandidate, dhe rrjedhimisht për ta dobësuar qëndrimin e përbashkët të BE-së ndaj çështjes palestineze.
Faktori i tretë lidhet me dinamikat e brendshme politike.
Në një periudhë kur Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, përballet si me pretendime për korrupsion, ashtu edhe me ngadalësinë e procesit të anëtarësimit në BE, bashkëpunimi i dukshëm me Izraelin është shndërruar në një mjet për ta forcuar imazhin e qeverisë si një “aktor i besueshëm properëndimor”.
Mjetet, synimet dhe perceptimi i shteteve ballkanike
Politika e zhvilluar nga Izraeli ndaj Ballkanit mund të analizohet në disa dimensione.
Dimensioni i parë është ai i sigurisë.
Në këtë kuadër, në vitin 2023 u nënshkrua për herë të parë një memorandum ushtarak dhe mbrojtës ndërmjet Shqipërisë dhe regjimit pushtues izraelit.
Bashkëpunimi ndërmjet këtyre dy aktorëve tregon se, pavarësisht gjenocidit në Gaza, marrëdhëniet në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë kibernetike kanë vazhduar të rriten.
Nga ana tjetër, fakti që kompania Elbit Systems nënshkroi në vitin 2025 një marrëveshje që lehtëson ngritjen e një objekti prodhues në Shqipëri, tregon se afrimi ndërmjet Tel Avivit dhe Tiranës është shtuar edhe në fushën e shitjes së armëve dhe mjeteve ajrore pa pilot.
Së treti, sigurimi nga Serbia i softuerit spiun Pegasus nga NSO Group dëshmon se Izraeli ka arritur të krijojë kapacitete për transferimin e teknologjive të inteligjencës në Ballkan.
Së fundi, mund të thuhet se Izraeli e ka zhvilluar bashkëpunimin me vende të ndryshme të Ballkanit edhe në fushën e bujqësisë dhe sigurisë ushqimore.
Prandaj, marrëdhënia shumëdimensionale e Izraelit me vendet e Ballkanit nuk mbështetet vetëm në diplomaci simbolike, por është ndërtuar mbi një strategji afatgjatë të bazuar në varësi konkrete dhe rrjete interesash.
Fakti që Serbia ka eksportuar armë në Izrael në vlerë prej 25,6 milionë dollarësh që nga fillimi i gjenocidit në Gaza dhe që Shqipëria është bërë furnizuesja e tretë më e madhe e Izraelit me karburant, pas Rusisë dhe Brazilit, tregon se këto marrëdhënie kanë arritur tashmë në nivelin e varësisë strategjike.
Në këtë pikë, marrëdhëniet e Serbisë me Izraelin tërheqin veçanërisht vëmendjen.
Serbia, e cila është regjistruar nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë si shtet që ka shkelur detyrimin për parandalimin e gjenocidit, ndjek politika të ngjashme me Izraelin, i cili po gjykohet nën akuzën e gjenocidit në Gaza.
Për këtë arsye, nga këndvështrimi i Serbisë, Izraeli shihet si një partner në aspektin e kodeve morale.
Nga ana tjetër, marrëdhënia me Izraelin mund të shihet si vazhdim i politikës së Serbisë për të mbajtur njëkohësisht marrëdhënie me Rusinë, Kinën, Iranin, BE-në dhe SHBA-në; me fjalë të tjera, si pjesë e një strategjie për diversifikimin e aktorëve dhe interesave në politikën e jashtme.
Për administratën e Vuçiqit, Izraeli konsiderohet si një kanal shtesë qasjeje në Uashington dhe si një rrjet lobimi që mund të shërbejë si një lloj “sigurimi” edhe në rast të një ndryshimi të mundshëm të pushtetit.
Për Kosovën, marrëdhëniet me Izraelin kanë një natyrë tjetër.
Marrëdhëniet Izrael-Kosovë, të cilat u shfaqën në vitin 2020 si një rezultat anësor i procesit të normalizimit ndërmjet Serbisë dhe Kosovës, të ndërmjetësuar nga Shtetet e Bashkuara gjatë mandatit të Trumpit, u shndërruan për Prishtinën në një mjet për ta rritur njohjen ndërkombëtare dhe për ta forcuar mbështetjen amerikane.
Megjithatë, zotimi për ta njohur Jerusalemin si kryeqytet të Izraelit, sikurse kanë bërë Shtetet e Bashkuara, dhe për ta hapur ambasadën në Jerusalem, bart rrezikun që Kosova të hyjë në tensione me shtetet me shumicë myslimane, në radhë të parë me Turqinë.
Përveç kësaj, qëndrimi i shoqërive ballkanike ndaj Izraelit ndryshon në masë të madhe nga qëndrimet zyrtare të qeverive të tyre.
Protestat e shoqërisë civile në Shqipëri në mbështetje të Palestinës, kritikat për “bashkëpunim në gjenocid” ndaj vizitës së presidentit të regjimit pushtues izraelit, Isaac Herzog, në Tiranë, si dhe protestat e njohura si “Revolucioni i Flamingove” kundër projektit luksoz turistik të Jared Kushnerit në ishullin e Sazanit, tregojnë se reagimi shoqëror nuk ushqehet vetëm nga kundërshtimi ndaj Izraelit.
Ai buron gjithashtu nga një mosbesim më i gjerë ndaj aleancës ndërmjet kapitalit të huaj dhe elitave politike.
Vala e protestave, e njohur si “Revolucioni i Flamingove”, vazhdoi për dy javë dhe në qendër të saj ishte projekti turistik luksoz në vlerë prej një miliard dollarësh, i mbështetur nga Kushneri dhe i planifikuar të ndërtohej në ishullin e çmilitarizuar të Sazanit.
Ishulli konsiderohet i ndjeshëm nga pikëpamja mjedisore, sepse strehon një biodiversitet të pasur, veçanërisht popullata të shpendëve shtegtarë.
Edhe Komisioni Evropian i ka bërë thirrje Shqipërisë që të veprojë “pa vonesë” për t’u përshtatur me legjislacionin mjedisor të Bashkimit Evropian.
Për protestuesit, çështja nuk ishte vetëm mjedisore. Ajo u shndërrua në simbol të një modeli më të gjerë, sipas të cilit brezi bregdetar publik dhe pasuritë strategjike u hapen investitorëve të huaj me lidhje politike.
Për këtë arsye, marrëdhëniet e afërta të qeverisë së Edi Ramës me Izraelin mund të lexohen gjithashtu si pjesë e kësaj klime më të gjerë mosbesimi.
Në këtë pikë, vëmendje tërheq edhe debati rreth projektit për krijimin e një “shteti sovran” të Urdhrit Bektashi.
Duke marrë parasysh thellësinë e marrëdhënieve që udhëheqja e këtij urdhri ka krijuar me Izraelin — si deklarata e Baba Mondit se e konsideron veten vëlla të popullit izraelit dhe vazhdimësia prej kohësh e kontakteve zyrtare të bashkësisë — si dhe shqetësimet për instrumentalizimin gjeopolitik të strukturave fetare dhe shoqërore në Ballkan, ky projekt nuk duhet të shihet vetëm si një përpjekje për autonomi fetare.
Ai mund të lexohet edhe si një zgjatim i strategjisë së Izraelit për ta legjitimuar rrjetin e tij të ndikimit në rajon nga brenda një shoqërie me shumicë myslimane.
Gjenocidi në Gaza dhe Turqia
Gjenocidi sionist në Gaza nuk ishte faktori që i përshpejtoi marrëdhëniet ndërmjet Ballkanit dhe Izraelit, por një pikë kthese që e bëri më të dukshme një prirje tashmë ekzistuese.
Ky rrjet marrëdhëniesh, i cili kishte ekzistuar edhe para luftës, fitoi një funksion edhe më strategjik në një periudhë kur kritikat e opinionit publik ndërkombëtar ndaj Izraelit po shtoheshin.
Në këtë mënyrë, partneritetet ballkanike u shndërruan për Izraelin në dëshmi konkrete në terren se ai po e thyente perceptimin e izolimit ndërkombëtar.
Megjithatë, kjo situatë krijon rreziqe edhe për qeveritë e Ballkanit.
Veçanërisht në një kohë kur Shqipëria po përpiqet ta përshpejtojë procesin e anëtarësimit në Bashkimin Evropian, projekti i Kushnerit, i cili është vënë nën hije nga shqetësimet mjedisore dhe mungesa e transparencës, mund të sjellë efektin e kundërt nga ai i synuar.
Me rritjen e kundërshtimit shoqëror, përpjekja për ta përforcuar imazhin e Shqipërisë si një “partnere e besueshme e Perëndimit” mund të kthehet në dëm të vetë qeverisë.
Për Turqinë, kjo tablo ka rëndësi strategjike në disa nivele.
Së pari, zotimi i Kosovës për ta zhvendosur ambasadën e saj në Jerusalem bart potencialin e një tensioni të drejtpërdrejtë me Ankaranë në një nga hapësirat e ndikimit historik të Turqisë në Ballkan.
Në të vërtetë, megjithëse Turqia ishte ndër vendet e para që e njohën pavarësinë e Kosovës, ajo e kritikoi ashpër këtë hap.
Së dyti, diskutimet që zhvillohen përmes Urdhrit Bektashi e sjellin në vëmendje përpjekjen e Turqisë për të ushtruar ndikim mbi strukturat e tarikateve që nga periudha pas përfundimit të sundimit osman, si dhe dimensionin fetar e kulturor të konkurrencës për fuqi të butë.
Së treti, dhe ndoshta më e rëndësishmja, strategjia e Izraelit për të ndërtuar marrëdhënie të veçanta me secilin aktor ballkanik, sipas logjikës “përça dhe sundo”, duke i mbajtur njëkohësisht të gjalla tensionet në prapaskenë, e detyron Turqinë të krijojë një hapësirë manovrimi diplomatik.
Kjo hapësirë duhet të ruajë ekuilibrin ndërmjet qëndrimit të saj në mbështetje të Palestinës dhe partneriteteve të saj brenda NATO-s.
Në kuadër të doktrinës së saj si një shtet qendror, Turqia ka ndjekur në Ballkan një politikë që merr parasysh si komunitetet myslimane, ashtu edhe stabilitetin rajonal.
Kjo politikë ka çuar në krijimin e një ekuilibri përballë pranisë dhe dukshmërisë gjithnjë e më të madhe të Izraelit në rajon.
Si përfundim, hapja e Izraelit drejt Ballkanit nuk duhet të vlerësohet vetëm në nivelin e marrëdhënieve dypalëshe.
Ajo mund të shihet si pjesë e një përllogaritjeje gjeostrategjike shumështresore, e cila synon dobësimin e solidaritetit brenda Bashkimit Evropian, ndërtimin e legjitimitetit në sytë e Shteteve të Bashkuara dhe kufizimin e ndikimit rajonal të Turqisë.
