Një hulumtim i ri shkencor ka rikthyer në vëmendje mendimin logjik të Shejhul-Islam Ibn Tejmijes, duke e vendosur atë në një dialog të drejtpërdrejtë me zhvillimet moderne në fushën e inteligjencës artificiale. Shkencëtari i njohur i kompjuterëve, John Sowa, në punimin e tij të titulluar Analogical Reasoning, të botuar në revista ndërkombëtare, argumenton se studimet e logjikës bashkëkohore mbi përdorimin e modeleve historike në ndërtimin e sistemeve të inteligjencës artificiale çojnë natyrshëm drejt dy figurave: filozofit dhe mjekut grek Sextus Empiricus dhe mendimtarit islam Ibn Tejmije.
Sipas Sowa-s, Ibn Tejmije paraqitet më koherent dhe më afër paradigmave bashkëkohore të të menduarit sesa shumë figura të tjera klasike, për shkak se ai nuk kufizohet vetëm në mohimin e universalëve apo në përqafimin e përvojës së drejtpërdrejtë, por ndërton një metodologji të integruar. Kjo metodologji ndërthur eksperimentin, induksionin, krahasimin dhe arsyetimin analogjik (analogical reasoning), duke e bërë mendimin e tij të afërt me strukturën e racionalitetit modern shkencor.
Në qendër të kësaj qasjeje qëndron ideja e krahasimit: ballafaqimi i çështjeve të reja me rastet e mëparshme përmes gjetjes së shkakut të përbashkët. Ky mekanizëm, sipas Sowa-s, është thelbësisht i ngjashëm me arkitekturën e sistemeve të inteligjencës artificiale të ditëve tona. Ai ngrihet mbi analiza të të dhënave të kaluara, mbi nxjerrjen e modeleve dhe përshtatjen me variabla të rinj, jo mbi një grup rregullash të ngurta. Ky lloj të menduari është afër natyrës së të mësuarit makinerik (Machine Learning) dhe metodës së arsyetimit të bazuar në raste (Case-Based Reasoning – CBR), të cilat përbëjnë bërthamën e inteligjencës artificiale moderne.
Në këtë kuptim, Ibn Tejmije shfaqet më i avancuar se Francis Bacon, i konsideruar shpesh si themeluesi i metodës empirike perëndimore. Ndryshe nga Bacon-i, i cili ndalet tek kufijtë e eksperimentit dhe induksionit, Ibn Tejmije i tejkalon ato përmes arsyetimit analogjik, duke hedhur një hap përpara drejt një metode që përfshin analizën e modeleve dhe përshtatjen me të dhënat e reja. Kjo e vendos mendimin e tij më afër qasjeve të inteligjencës artificiale sesa traditës perëndimore, e cila mbeti për shekuj e lidhur ngushtë me kornizat aristoteliane të silogjizmit.
Plotësim
Në një tjetër punim të tij, The Challenge of Knowledge Soup, Sowa shkon edhe më tej duke theksuar se Ibn Tejmije është ndër të parët që ka artikuluar në mënyrë të qartë parimin e arsyetimit të bazuar në raste (Case-Based Reasoning). Ky parim përbën një nga themelet themelore të sistemeve bashkëkohore të inteligjencës artificiale. Sipas tij, Ibn Tejmije formuloi një model logjik që kapërcen kufijtë e qasjes aristoteliane, duke krijuar një metodë më fleksibël dhe më të përshtatshme për përpunimin e çështjeve të reja.
Sowa bën gjithashtu një krahasim të drejtpërdrejtë mes modelit të Ibn Tejmijes dhe modelit aristotelian: ndërsa në logjikën klasike arrihet në përfundim përmes induksionit dhe deduksionit, tek Ibn Tejmije përfundimi arrihet nëpërmjet krahasimit të rasteve dhe analogjisë, një qasje që sot përbën një bazë thelbësore të inteligjencës artificiale.
📌 Përmbledhje analitike:
Mendimi i Ibn Tejmijes nuk është vetëm një trashëgimi teologjike apo juridike, por përfaqëson edhe një qasje logjike që paraprin zhvillimet moderne në shkencën e inteligjencës artificiale. Ai ndërton ura mes përvojës dhe arsyetimit, duke krijuar një sistem metodologjik të krahasueshëm me modelet e machine learning dhe case-based reasoning. Ky konstatim e bën Ibn Tejmijen një figurë që jo vetëm i takon historisë së mendimit islam, por edhe një pararendës të padiskutueshëm të paradigmave bashkëkohore shkencore.
Sqarime mbi Referencat kryesore
1.John F. Sowa, “Analogical Reasoning”
•Punim kërkimor i John Sowa-s mbi arsyetimin analogjik, ku krahasohen modele të ndryshme logjike dhe përmendet Ibn Tejmije krah filozofëve si Sextus Empiricus.
•Ky është teksti ku Sowa diskuton dallimin mes deduksionit, induksionit dhe arsyetimit përmes analogjisë.
2.John F. Sowa, The Challenge of Knowledge Soup
•Punim tjetër i Sowa-s, ku theksohet se Ibn Tejmije ishte ndër të parët që formuloi parimin e arsyetimit të bazuar në raste (Case-Based Reasoning – CBR).
•Ky punim e vë mendimin e Ibn Tejmijes në dialog të drejtpërdrejtë me bazat e inteligjencës artificiale moderne.
3.Krahasimet me filozofë klasikë
•Sextus Empiricus: filozof dhe mjek grek i lashtë, i njohur për skepticizmin e tij, të cilin Sowa e vendos përballë Ibn Tejmijes në kontekstin e përdorimit të përvojës dhe arsyetimit analogjik.
•Francis Bacon: filozof anglez i shekullit XVII, i quajtur themelues i metodës empirike moderne, me të cilin krahasohet Ibn Tejmije për të treguar dallimin mes empirizmit të kufizuar dhe metodës më të gjerë të arsyetimit analogjik.
4.Burimet islame klasike
•Referenca ndaj Ibn Tejmijes (1263–1328), si një mendimtar islam, jurist dhe logjist, i cili formuloi metoda logjike të bazuara mbi krahasimin, analogjinë dhe përdorimin e rasteve.
•Këto metoda në material paraqiten si pararendëse të logjikës së inteligjencës artificiale.
Referenca
•Sowa, J. F. (2003). Analogical reasoning. [Conference paper]. Retrieved from https://www.jfsowa.com (origjinali i punimit ku trajtohet analogjia dhe krahasimi me Ibn Tejmijen dhe Sextus Empiricus).
•Sowa, J. F., & Majumdar, A. K. (2003). The challenge of knowledge soup. [Research paper]. Retrieved from https://www.jfsowa.com/pubs/soup.pdf (punim mbi bazat e arsyetimit në inteligjencën artificiale, ku përmendet qartë parimi i arsyetimit të bazuar në raste – CBR).
•Sextus Empiricus. (2000). Outlines of Pyrrhonism (R. G. Bury, Trans.). Harvard University Press. (Vepra klasike e skepticizmit grek që vendoset në krahasim me metodën e Ibn Tejmijes).
•Bacon, F. (1620/2000). Novum Organum (P. Urbach & J. Gibson, Eds.). Open Court. (Vepra themelore e Francis Bacon mbi metodën empirike, që krahasohet me qasjen e Ibn Tejmijes).
•Ibn Taymiyyah. (1993). Refutation of the logicians (W. Hallaq, Trans.). Oxford University Press. (Një nga veprat kryesore të Ibn Tejmijes mbi logjikën, ku paraqitet metodologjia e tij që bazohet në krahasimin dhe analogjinë).
Përshtati edhe përgatiti: Bekir Halimi
