Në një botë që përballet me sfida komplekse, që nga ndryshimet klimatike e deri te rezistenca ndaj antibiotikëve, studiuesit gjenden në një udhëkryq vendimtar.
Sipas raportit “Researcher of the Future – Confidence in Research Report” të publikuar nga Elsevier dhe bazuar në një anketë me 3,234 studiues aktivë nga 113 vende gjatë periudhës gusht-shtator 2025, peizazhi global i kërkimit shkencor po kalon transformime të thella që ndikojnë në mënyrën se si kryhet, publikohet dhe vlerësohet kërkimi shkencor.
Inteligjenca Artificiale: Nga mjet ndihmës në partner krijues
* Përqindja e studiuesve që përdorin mjete të inteligjencës artificiale në punën e tyre u rrit nga 37% në vitin 2024 në 58% në vitin 2025.
* 61% e përdorin IA-në për kërkime dhe përmbledhje studimesh.
* 51% e përdorin për rishikime të literaturës shkencore.
* 61% besojnë se inteligjenca artificiale do të jetë forca kryesore krijuese që do të nxisë zbulimin e njohurive të reja gjatë dy-tre viteve të ardhshme.
* 45% ndihen se nuk janë trajnuar mjaftueshëm për përdorimin e IA-së.
* Vetëm 32% pajtohen se qeverisja dhe rregullimi i përdorimit të IA-së në institucionet e tyre është i mirë.
Një nga gjetjet më të rëndësishme të raportit është se inteligjenca artificiale nuk është më një mjet dytësor në jetën e studiuesit, por është bërë një partner i përditshëm në punën shkencore.
Një përqindje e madhe e studiuesve tashmë përdorin mjete të IA-së për:
* Përmbledhjen e kërkimeve shkencore.
* Kërkimin e referencave.
* Organizimin e literaturës shkencore.
Për shumë prej tyre, këto mjete kanë kursyer kohën që më parë shpenzohej në detyra rutinë dhe kanë krijuar hapësirë për mendim më të thellë dhe analizë.
Megjithatë, panorama nuk është plotësisht pozitive. Një pjesë e konsiderueshme e studiuesve pranojnë se nuk janë trajnuar mjaftueshëm për përdorimin e këtyre mjeteve dhe se institucionet e tyre ende nuk kanë vendosur rregulla të qarta:
* Çfarë lejohet?
* Çfarë ndalohet?
* Si garantohet integriteti i rezultateve?
* Kush mban përgjegjësi në rast gabimi?
Ky hezitim është i kuptueshëm. Kur më shumë se gjysma e pjesëmarrësve deklarojnë se inteligjenca artificiale do të bëhet brenda pak vitesh forca kryesore krijuese e njohurive të reja, atëherë kemi të bëjmë me një transformim filozofik të vetë kuptimit të “krijimtarisë shkencore”: ku përfundon kontributi njerëzor dhe ku fillon roli i makinës?
Mesazhi është i qartë:
Nuk do t’i mbijetojë së ardhmes studiuesi që refuzon të merret me inteligjencën artificiale; por as ai që mbështetet tek ajo pa vetëdije dhe pa rregulla. Studiuesi i së ardhmes është ai që mëson si ta përdorë inteligjencën artificiale, jo ai që përdoret prej saj.
⸻
Presione në rritje dhe përkushtim i palëkundur ndaj integritetit
Raporti zbulon edhe një anë tjetër të jetës kërkimore: presionin në rritje.
Shumë studiues deklarojnë se kanë më pak kohë për kërkimin e mirëfilltë shkencor, ndërsa barrat administrative dhe psikologjike po shtohen.
Njëkohësisht, ekziston pesimizëm për të ardhmen e financimit, veçanërisht në disa rajone që përballen me kriza ekonomike dhe politike.
Treguesit e promovimit akademik dhe financimit janë lidhur gjithnjë e më shumë me:
* Numrin e publikimeve shkencore.
* Ndikimin e tyre.
* Numrin e citimeve.
Kjo ndodh ndonjëherë në dëm të thellësisë së pyetjes shkencore dhe dobisë reale të kërkimit për shoqërinë.
Megjithatë, pavarësisht këtyre presioneve, ndërgjegjja shkencore vazhdon të jetë e pranishme.
Shumica e studiuesve theksojnë rëndësinë e:
* Rishikimit të punimeve shkencore.
* Korrigjimit të gabimeve.
* Tërheqjes së artikujve me probleme.
Kjo bëhet për të ruajtur integritetin e regjistrit të njohurive shkencore.
Ata gjithashtu besojnë se botuesit dhe universitetet kanë rol vendimtar në mbrojtjen e integritetit shkencor dhe në vendosjen e politikave që parandalojnë manipulimin e të dhënave ose “zbukurimin” e rezultateve.
Këtu lind sfida më e madhe:
Si mund të ndërtojmë sisteme vlerësimi që mbështesin cilësinë dhe ndikimin real, në vend të ndjekjes së verbër të statistikave dhe titujve tërheqës?
⸻
Bashkëpunim pa kufij dhe migrim selektiv shkencor
* 63% e studiuesve pajtohen se në fushën e tyre ka më shumë bashkëpunim sesa më parë.
* Nga këta, 68% bashkëpunojnë më shumë me studiues nga fusha të tjera.
* 53% bashkëpunojnë më shumë me institucione në vende të tjera.
* 29% po mendojnë të zhvendosen në një shtet tjetër për të avancuar karrierën e tyre kërkimore gjatë dy viteve të ardhshme.
* Kjo përqindje arrin në 51% në Lindjen e Mesme dhe Afrikë, dhe 43% në Amerikën e Jugut.
* Ndërsa bie në 21% në rajonin e Azisë dhe Paqësorit.
Arsyet kryesore të migrimit janë:
* Përmirësimi i balancës mes punës dhe jetës (51%).
* Më shumë financim për kërkimin (49%).
* Liri më e madhe për të ndjekur interesat kërkimore (49%).
Një nga tiparet e “studiuesit të së ardhmes” është se ai është më global se kurrë më parë.
Raporti tregon një rritje të ndjeshme të bashkëpunimit ndërkombëtar dhe ndërdisiplinor, qoftë në projekte të përbashkëta apo në publikime të përbashkëta.
Çështjet madhore të kohës sonë – si ndryshimet klimatike, epidemitë dhe vetë inteligjenca artificiale – nuk njohin kufij gjeografikë dhe nuk i përkasin vetëm një disipline.
Në të njëjtën kohë, po shfaqet një migrim shkencor selektiv. Shumë studiues, veçanërisht në fillim të karrierës, po kërkojnë:
* Mjedis pune me më pak presion.
* Mundësi më të gjera financimi.
* Balancë më të mirë mes jetës personale dhe kërkimit.
Kjo do të thotë se shtetet që neglizhojnë mjedisin e kërkimit shkencor mund të humbasin brenda pak vitesh kapitalin e tyre më të çmuar: trurin njerëzor.
⸻
Fokus në rritje mbi ndikimin shoqëror: Nga artikulli shkencor te ndikimi në shoqëri
* 67% e studiuesve vërejnë një fokus më të madh te kërkimi i orientuar drejt zgjidhjes së problemeve dhe përmbushjes së misioneve konkrete.
* 50% besojnë se kërkimi duhet të sjellë gjithmonë përfitim real në botën e vërtetë, një rritje prej 7 pikësh krahasuar me vitin 2022.
* 78% mendojnë se kërkimi i tyre do të kontribuojë në rritjen e njohurive shkencore në fushën përkatëse.
Një nga pikat më domethënëse të raportit është se shumë studiues tashmë besojnë se roli i tyre nuk përfundon me publikimin e një artikulli në një revistë të recensuar.
Ata duan të kenë ndikim real në jetën e njerëzve.
Shumë prej tyre janë përfshirë në:
* Shkrimin e artikujve të thjeshtuar për publikun.
* Intervista dhe paraqitje mediatike.
* Ligjërata në shkolla.
* Dialog me hartuesit e politikave.
Kjo lëvizje nga laboratori drejt shoqërisë nuk është luks.
Nëse shkenca mbetet e mbyllur brenda revistave akademike, ajo lë hapësirë që dezinformimi dhe besëtytnitë të mbushin hapësirën publike.
Prandaj raporti e paraqet studiuesin e së ardhmes si:
Shkencëtar, interpretues dhe pjesëmarrës aktiv në dialogun shoqëror njëkohësisht.
⸻
Vizioni për studiuesin e së ardhmes
Raporti e përshkruan studiuesin e së ardhmes si:
* Bashkëpunues.
* Të mbështetur nga inteligjenca artificiale.
* Ndërdisiplinor.
* Të lidhur ngushtë me nevojat e shoqërisë.
* Të përkushtuar ndaj vlerave themelore të kërkimit shkencor.
Raporti thekson se mbështetja institucionale do të jetë faktor vendimtar.
Studiuesit kërkojnë:
* Lehtësim të qasjes në financime.
* Trajnim dhe udhëzim për përdorimin e inteligjencës artificiale.
* Nxitje të bashkëpunimit dhe mobilitetit ndërkombëtar.
* Qeverisje të fortë për garantimin e integritetit shkencor.
* Mbështetje për komunikimin me shoqërinë.
⸻
Çfarë na duhet në botën arabe?
Kur i lexojmë këto rezultate nga këndvështrimi arab, pyetjet bëhen edhe më urgjente:
❓ A po i përgatisin universitetet tona studiuesit për përdorimin kritik dhe efektiv të inteligjencës artificiale, apo po i lënë mes frikës së tepruar dhe përdorimit të pakontrolluar?
❓ A i nxisin politikat tona të promovimit dhe financimit kërkimet e thella dhe me ndikim, apo vetëm garën e numrave?
❓ A kemi qendra kërkimore të pavarura dhe mjedise pune që respektojnë kohën dhe dinjitetin e studiuesit?
❓ A e ndihmojmë studiuesin arab të jetë pjesë e dialogut publik, apo e lëmë të mbetet i izoluar pas dyerve të zyrave?
Investimi te “studiuesi i së ardhmes” nuk është luks.
Çdo hap që ndërmerr një universitet, një institucion financues apo një vendimmarrës për të krijuar një mjedis të shëndetshëm kërkimor, për të ofruar trajnim serioz në inteligjencën artificiale dhe për të nxitur integritetin e hapjen ndaj shoqërisë, është një hap drejt një të ardhmeje më të vetëdijshme dhe më të aftë për t’u përballur me sfidat.
⸻
Përfundim: Studiuesi mes çekiçit të algoritmeve dhe kudhrës së ndërgjegjes
Në përmbledhje, raporti vizaton një figurë komplekse:
▫️ Një studiues që përdor inteligjencën artificiale çdo ditë.
▫️ Jeton nën presionin e kohës dhe financimit.
▫️ Bashkëpunon me kolegë nga kontinente të ndryshme.
▫️ Dhe njëkohësisht përpiqet të ruajë integritetin shkencor dhe ta bëjë punën e tij të dobishme për shoqërinë, jo thjesht një numër në CV.
Ky studiues ka nevojë për institucione që e mbrojnë nga shterimi, e pajisin me mjete dhe aftësi moderne dhe i japin hapësirë për kërkim të vërtetë larg zhurmës së garës së pafund.
Nëse arrijmë ta ndërtojmë këtë mjedis, atëherë “Studiuesi i së Ardhmes” nuk do të mbetet vetëm një titull raporti, por do të bëhet një motor kryesor i zhvillimit shkencor dhe shoqëror që e meritojmë.
Në mes të këtyre transformimeve, përkushtimi i studiuesve për të kontribuar në përparimin e njerëzimit mbetet i palëkundur, pavarësisht presioneve në rritje. Tani mundësia është në duart e institucioneve akademike dhe hartuesve të politikave për t’i mbështetur këto përpjekje, në mënyrë që kërkimi shkencor të vazhdojë të luajë rolin e tij jetik në përballjen me sfidat e një bote në ndryshim.
Burimi:
Raporti “Researcher of the Future – A Confidence in Research Report”, i publikuar nga Elsevier, gusht–shtator 2025.
