Mahmud Sultan
Shkrimtar dhe gazetar egjiptian
Gjatë një vizite që pata në Bejrut, vura re se xhamitë dhe kishat gjenden pranë njëra-tjetrës, pa e dominuar njëra tjetrën në lartësi.
Për shembull, Xhamia Muhammed el-Emin, të cilën e rindërtoi i ndjeri Rafik Hariri (i vrarë në vitin 2005) dhe që u projektua sipas arkitekturës osmane, u ndërtua në Sheshin e Dëshmorëve, mbi vijat e frontit të luftës civile (1975–1990). Një mik libanez, pasi falëm namazin e ikindisë në të, më tërhoqi vëmendjen se minarja e saj, pas restaurimit dhe rihapjes, arrin lartësinë 72 metra.
Përballë saj, pak më vonë, u rindërtua edhe kulla e kambanës së Katedrales së Shën Gjergjit, me të njëjtën lartësi prej 72 metrash, në mënyrë që të ishte në të njëjtin nivel me minaret e Xhamisë Muhammed el-Emin.
Në pamje të parë kjo mund të duket një hollësi kalimtare, por në të vërtetë mbart një domethënie të thellë. Ajo pasqyron identitetin e Libanit, i cili është ndërtuar mbi dy përbërës fetarë: krishterimin dhe islamin. Çdo përpjekje për ta ndryshuar këtë identitet, qoftë edhe në nivelin arkitekturor – përmes xhamive apo kishave – do ta kthente vendin sërish në pyetjen themelore mbi bashkëjetesën paqësore dhe pranimin e tjetrit, brenda një identiteti kombëtar të ngritur mbi mirëkuptimin dhe konsensusin, e jo mbi pretendimet për epërsi sektare apo për ndryshimin e karakterit arkitekturor të shtetit në favor të një komuniteti të vetëm.
Në të njëjtin kontekst, para vizitës sime të parë në Turqi, isha bindur se ajo ishte një vend plotësisht laik, si në aspektin arkitekturor, ashtu edhe në atë kulturor, sidomos pas shfuqizimit zyrtar të Kalifatit Osman më 3 mars 1924.
Mirëpo, sapo dola nga Aeroporti Ndërkombëtar Ataturk në Stamboll, kjo bindje u përmbys menjëherë. Mendova me vete se ky ishte, mbi të gjitha, një vend mysliman. Këtë përshtypje ma krijoi identiteti i tij arkitekturor, i cili ishte gjëja e parë që më ra në sy: minaret ngriheshin lart drejt qiellit dhe dukeshin nga kilometra larg, si një shenjë e dukshme e pranisë dhe fuqisë.
Kur pyeta për këtë, më thanë se vetëm në Stamboll ndodhen mbi 3200 xhami – një shifër e hapur dhe jo përfundimtare – dhe se shumica e tyre janë ndërtuar sipas stilit klasik të arkitekturës osmane.
Kur hyra në disa prej këtyre xhamive, u ndjeva sikur isha transportuar në epoka të largëta historike, ku muret dhe kupolat rrëfenin historinë e ngritjes dhe rënies së Perandorisë Romake, Bizantine dhe Osmane. Para çdo namazi, dëgjoja zërat e ezanit që ndërthureshin me njëri-tjetrin, duke krijuar një atmosferë të veçantë.
Këto dy përvoja – ajo e Bejrutit dhe ajo e Stambollit – shërbejnë si hyrje për të shpjeguar, sipas këndvështrimit tim, qëndrimin e botës perëndimore ndaj pranisë gjithnjë e më të dukshme të simboleve islame dhe zgjerimit të tyre në hapësirën evropiane, të cilin shumë perëndimorë e shohin si një zgjerim që po fiton terren në kurriz të identitetit të tyre historik të krishterë, si në aspektin arkitekturor, ashtu edhe në atë kulturor.
Çdo shtet – siç më është përforcuar bindja gjatë udhëtimeve të mia në shumë vende si gazetar hulumtues – ka identitetin e vet arkitekturor dhe nuk pranon të heqë dorë prej tij, pavarësisht nëse është shtet fetar, laik apo edhe një shtet që nuk mbështetet në asnjë fe.
Çështja, pra, nuk lidhet drejtpërdrejt me fenë apo me besimin, por me identitetin. Në Evropë, me kalimin e kohës dhe si rezultat i zhvillimeve historike, krishterimi është shndërruar nga një fe dhe besim në një identitet dhe kulturë.
Evropianët – sipas disa studimeve serioze sociologjike – nuk e konsiderojnë më krishterimin si çështje kryesisht fetare, por si pjesë të identitetit kombëtar të vendeve të tyre. Për këtë arsye, ata nuk pranojnë që një kulturë apo identitet tjetër ta zbehë praninë historike të këtij identiteti në ndërgjegjen kolektive të shoqërive të tyre.
Kjo, sipas autorit, është arsyeja pse Perëndimi e sheh me shqetësim shtimin e shamisë islame apo ndërtimin e xhamive në Evropë. Në këndvështrimin e shumë evropianëve, këto nuk perceptohen vetëm si shprehje të lirisë fetare, por edhe si një ndryshim gradual i identitetit kulturor e arkitekturor të vendeve të tyre.
Le të imagjinojmë, për shembull, se në Paris do të ndërtoheshin aq shumë xhami dhe minare, saqë kishat do të humbnin vendin e tyre dominues në panoramën e qytetit. Në këtë rast, peizazhi arkitekturor do të ndryshonte ndjeshëm. Sipas këtij arsyetimi, Parisi nuk do të perceptohej më si një qytet me identitet tradicionalisht të krishterë, por si një qytet me identitet mysliman. Dhe kjo – thotë autori – është diçka që shumica e francezëve nuk do ta pranonin.
Për shembull, Angela Merkel, në dhjetor të vitit 2007, gjatë një fjalimi para partisë së saj, Bashkimit Demokratik Kristian, deklaroi se Gjermania nuk do të lejonte që minaret e xhamive të ngriheshin më lart se kullat e kishave dhe se identiteti i Gjermanisë është krishtero-hebre.
Në një studim të përbashkët të Karen Valit dhe Fenella Fleischmann mbi fenë dhe identitetin kombëtar në Evropë, autorët shprehin habinë që shumë evropianë e konsiderojnë ende të qenët i krishterë si element të rëndësishëm për t’u perceptuar si pjesëtar i vërtetë i kombit të tyre, megjithëse shoqëritë evropiane kanë kaluar një proces të thellë sekularizimi. Në vende si Holanda, për shembull, shumica e popullsisë nuk i përket më asnjë feje.
Megjithatë, studiuesit theksojnë:
“Edhe pse feja e ka humbur rolin e saj në dhënien e kuptimit jetës së përditshme për shumë evropianë, ajo nuk është bërë e parëndësishme. Përkundrazi, ajo vazhdon të ruajë një domethënie simbolike si pjesë e trashëgimisë dhe identitetit kombëtar.”
Sipas autorit, Perëndimi nuk e trajton me lehtësi çështjen e identitetit të tij të krishterë. Kjo nuk buron domosdoshmërisht nga motive fetare, por nga shqetësimi për të ardhmen e kontinentit evropian dhe aftësinë e tij për të ruajtur veçantinë e vet qytetëruese e kulturore, të cilën shumë evropianë e konsiderojnë të rrezikuar.
Të flasësh për identitetin e një kombi nuk është një debat akademik apo një ushtrim kulturor për të kaluar kohën. Përkundrazi, identiteti kombëtar është një çështje që lidhet me sigurinë kombëtare dhe kërkon përgjegjësi të madhe, sepse manipulimi me të ose përdorimi i tij për luftëra politike e ideologjike mund të ketë pasoja të rënda për vetë shoqërinë.
Kur amerikani Daniel Pipes apo italiania Oriana Fallaci folën për të ardhmen e Evropës përballë zgjerimit të pranisë islame, ata – pavarësisht motiveve të tyre ideologjike apo fetare – po trajtonin një çështje që, sipas tyre, tejkalon sigurinë e botës perëndimore dhe prek një çështje edhe më themelore: identitetin e saj dhe vetë të ardhmen e ekzistencës së saj.
Daniel Pipes, Ralph Peters dhe Mike Stein janë mendimtarë amerikanë, të cilët e konsiderojnë një dobësim të identitetit tradicional evropian si një rrezik strategjik edhe për vetë Shtetet e Bashkuara. Në disa prej analizave të tyre shfaqen skenarë të ekzagjeruar, madje me tone nxitëse, sipas të cilëve Evropa mund të ndryshojë gradualisht karakterin e saj përmes transformimeve demografike dhe kulturore, duke folur për atë që ata e quajnë “islamizim i Perëndimit”. Ata shprehin frikën se një zhvillim i tillë mund të përsëritet edhe në SHBA, ku prania e islamit shihet prej tyre si një nga sfidat e rëndësishme të brendshme.
Ekziston, sipas autorit, një shqetësim i vërtetë për këtë identitet, i cili në disa raste ka arritur deri në nivel obsesioni. Kjo pasqyrohet në skenarët e shumtë, shpesh të ekzagjeruar, që paraqesin disa mendimtarë perëndimorë për të ardhmen e identitetit të krishterë të Evropës.
Këto parashikime, sipas autorit, kanë kaluar herë pas here edhe në retorikë alarmuese. Daniel Pipes, për shembull, ka paralajmëruar mundësinë që Evropa të përfundojë nën “qeverisje islame”. Ndërsa Oriana Fallaci ka përdorur shprehjen “provincë islame” për të përshkruar të ardhmen e mundshme të kontinentit.
Nga ana tjetër, Ralph Peters ka shprehur frikën se myslimanët e Evropës mund të përballen me një spastrim të gjerë fetar. Ai e ka përshkruar Evropën si “vendin më të përshtatshëm për gjenocid dhe spastrim etnik”, duke pretenduar se myslimanët evropianë do të ishin “me fat nëse vetëm do të dëboheshin dhe nuk do të vriteshin”.
Sipas autorit, Perëndimi nuk bën kompromis kur bëhet fjalë për identitetin e tij të krishterë. Kjo nuk buron domosdoshmërisht nga fanatizmi fetar, por nga një shqetësim serioz për ruajtjen e veçantisë së qytetërimit dhe kulturës evropiane, të cilën shumë evropianë e konsiderojnë të kërcënuar, madje edhe të rrezikuar të zhduket në planin afatgjatë.
Në këtë kontekst, autori rikujton sërish deklaratën e Angela Merkelit, e cila në dhjetor të vitit 2007, para anëtarëve të partisë së saj Bashkimi Demokratik Kristian, tha se Gjermania nuk do të lejonte që minaret e xhamive të ishin më të larta se kullat e kishave dhe se identiteti i Gjermanisë është krishtero-hebre.
Ky shqetësim, sipas autorit, nuk ka mbetur vetëm në nivelin e mendimeve të intelektualëve, por është shndërruar edhe në një lëvizje politike dhe shoqërore, e cila është mishëruar në parti të ndryshme, si Partia Kombëtare Britanike, Vlaams Belang në Belgjikë dhe parti të tjera të ngjashme.
Këto parti, megjithëse veprojnë në shoqëri ndër më laiket në botë, kanë arritur ta ripërkufizojnë krishterimin, jo më thjesht si një besim fetar, por si një simbol të identitetit qytetërues evropian.
Sipas autorit, partitë populiste zakonisht nuk e paraqesin krishterimin si bazë të doktrinës së tyre fetare, por si simbol të vlerave evropiane, si liria, demokracia dhe të drejtat e njeriut. Në të njëjtën kohë, ato e portretizojnë kulturën islame si të papajtueshme në thelb me këto vlera.
Në këtë mënyrë krijohet përshtypja se trashëgimia e krishterë e Evropës nuk lidhet aq shumë me praktikat fetare, sa me një trashëgimi kulturore që, sipas këtij diskursi, ka mbështetur idealet e Iluminizmit dhe identitetin historik të kontinentit.
Pjesa e fundit
Sipas këtij drejtimi të mendimit, krishterimi nuk sillet në qendër të vëmendjes për të forcuar besimin fetar, por përdoret si një mjet për të përcaktuar kufijtë e përkatësisë. Në këtë mënyrë, identiteti “i krishterë” i Evropës paraqitet si një fortesë mbrojtëse përballë asaj që konsiderohet kërcënim nga emigracioni dhe ndryshimet kulturore që ai sjell.
Në një intervistë për gazetën britanike The Sunday Telegraph, më 6 janar 2008, peshkopi i njohur britanik Michael Nazir-Ali paralajmëroi se:
“Pozita e Kishës së Anglisë po gërryhet vazhdimisht.”
Ai shprehu gjithashtu frikën se:
“Në fund mund të mos mbetet nga krishterimi veçse kujtimi i tij.”
Sipas autorit, Nazir-Ali ndryshon nga shumë politikanë dhe intelektualë perëndimorë. Si klerik, ai shqetësohet për zhdukjen e krishterimit si fe. Ndërsa shumë politikanë dhe mendimtarë perëndimorë shqetësohen kryesisht për zhdukjen e identitetit të krishterë të Evropës, pavarësisht nëse shoqëritë vazhdojnë apo jo të jenë praktikisht fetare.
Autori shton se të njëjtin qëndrim e kanë shprehur edhe shumë zyrtarë evropianë në vende të ndryshme perëndimore.
Për këtë arsye, ai arrin në përfundimin se problemi që Perëndimi sheh në praninë e islamit në Evropë nuk është, në thelb, një konflikt fetar dhe as vazhdim i “luftërave të feve”, siç përpiqen ta paraqesin disa ekstremistë apo polemistë.
Sipas tij, bëhet fjalë kryesisht për një shqetësim kulturor dhe identitar, pasi Evropa e ndërton bazën e identitetit të saj mbi atë që ai e quan “krishterim kulturor”, më shumë sesa mbi doktrinat teologjike të fesë së krishterë.
