Ka një rrymë të lashtë filozofike që e ka marrë pesimizmin si metodë jete dhe këndvështrim ndaj saj, qoftë me shkak apo pa shkak. Shpesh këta filozofë përfundojnë në këtë vizion tragjik për jetën teksa u afrohet pleqëria.
Ata e kanë parë jetën si një tragjedi të vërtetë, një katastrofë të ngjashme me një makth, ku e kupton thelbin e saj vetëm në çastet e fundit, kur kjo njohje nuk të bën më dobi. Jeta për ta i ngjan asaj që thotë proverbi rus: “Gjen një rubël mbi trotuar, por s’mund të përkulesh për ta marrë për shkak të plakjes.”
Këtë kuptim pesimist e mishëron filozofi italian Xhakomo Leopardi, i cili thekson se jeta ka vendosur “që njeriu të mos mësojë si të jetojë, veçse pasi t’i hiqen prej tij shkaqet e jetës, dhe të mos gjejë kënaqësi, veçse kur të bëhet i paaftë për ta shijuar kënaqësinë e gjallë.”
Ky drejtim filozofik e sheh jetën si një shaka të madhe: na jep në fëmijëri dhe rini premtime të mbushura me shpresë, por në fund të pleqërisë nuk marrim tjetër veçse zhgënjim pas zhgënjimi. Pesimizmi filozofik nuk është vetëm një qëndrim emocional ndaj jetës, por një qortim i idesë së progresit vetë, dhe një kritikë ndaj shpirtit optimist në Perëndim që përpiqet me ngulm të arrijë një botë më të përsosur.
⸻
Boshti i këtij pesimizmi filozofik mbështetet në dy shtylla:
1. Njohja e jetës vjen me vonesë – mësimi i vërtetë se si të jetosh nuk ndodh në fazën e forcës dhe pasionit, por atëherë kur janë shuar shtysat bazë: dashuria, ambicia, shpresa. Pra, pas një humbjeje ose zhgënjimi të thellë. Është sikur kuptimi i thellë të jetë i kushtëzuar me privim, sepse qartësia e vizionit plotësohet vetëm pasi të jenë zhdukur iluzionet.
2. Kënaqësia e vërtetë shfaqet pas kohe – edhe nëse njeriu arrin në një gjendje qartësie ose kënaqësie shpirtërore, ajo vjen kur ai tashmë ka humbur aftësinë fizike ose shpirtërore për ta shijuar në mënyrë të gjallë dhe të drejtpërdrejtë.
Kjo vizion filozofik pohon se përvoja jep urtësi, por urtësia nuk jep kënaqësi – ose e jep vetëm teorikisht, në një kohë kur trupi dhe ndjenjat janë bërë të paafta për ta pranuar atë si në rini.
Ky mendim është në harmoni me pesimizmin ekzistencial, ku jeta shihet si një varg humbjesh të njëpasnjëshme, dhe vetë ndërgjegjja – pavarësisht thellësisë së saj – mund të jetë një mallkim, pasi ajo vjen vetëm pasi të ketë mbaruar çasti i aftësisë për ta shfrytëzuar.
⸻
Kjo ide qendrore i afrohet asaj që gjejmë tek modernët si Shopenhauer dhe Niçe në momentet e tyre të errëta, kur kuptimi dhe kënaqësia ecin në dy linja të kundërta, dhe kur pjekuria e mendjes shoqërohet shpesh me shuarjen e gëzimit të shqisave.
E gjitha kjo përfaqëson një vizion pesimist mbi jetën, të ngritur mbi një kontrast thelbësor mes:
• urtësisë dhe përvojës nga njëra anë,
• kënaqësisë dhe pranisë trupore-emocionale nga ana tjetër.
Këtu qëndron edhe paradoksi i thellë mes kohës dhe kuptimit – një nga paradokset më të thella të ekzistencës njerëzore sipas këtij drejtimi filozofik: kuptimi më i thellë i jetës nuk vjen veçse pasi të ketë kaluar koha e shijimit të saj. Kjo lidhet me konceptin e “ndërgjegjës së vonuar” tek disa mendimtarë: ne nuk e dimë vlerën e çastit veçse pasi të jetë zhdukur, dhe nuk e kuptojmë përvojën veçse pasi të jemi bërë të paaftë për ta përsëritur.
Kjo qasje e sheh kënaqësinë si një prani trupore të parikthyeshme, dhe urtësinë si një gjë që vjen vetëm kur trupi e ndjenja nuk mund ta përthithin më, duke nxjerrë në pah ndarjen e trupit nga mendja me kalimin e moshës. Kjo pasqyron një pozicion thellësisht shopenhauerian, ku kënaqësia shqisore është e çastit dhe e përkohshme, ndërsa dhimbja dhe privimi janë të qëndrueshme.
Prandaj, kjo vizion filozofik pohon se ndërgjegjja është një katastrofë ose një “mallkim”, duke pasur një ton ekzistencialisht pesimist, të ngjashëm me atë që gjejmë te Sartri e Kamyu, madje edhe tek Niçe në çastet e tij më të errëta. Ndërgjegjja nuk çliron, por rëndon, sepse ajo vjen me vonesë – si një dritë që ndriçon shkatërrimin, jo për ta parandaluar apo ndryshuar, por vetëm për ta parë dhe për të dëshmuar për të.
Këtu bëhet kuptimi armik i kënaqësisë: kush kërkon kuptimin shpesh sakrifikon kënaqësinë, ndërsa kush kërkon kënaqësinë mund të mbyllë sytë ndaj kuptimit. Këtu afrohemi me Niçen, kur flet për vdekjen e Zotit (= kuptimit dhe domethënies) dhe për domosdoshmërinë që njeriu të shpikë një kuptim të ri për jetën e tij, në një botë ku boshllëku është bërë themeli.
Ky pozicion filozofik lind nga pesimizmi ekzistencial, jo vetëm nga ndjenja se jeta është pa kuptim, por nga ndërgjegjja se vetë ky vetëdijësim për asgjësinë nuk sjell shpëtim, por shton ndarjen e brendshme.
Dhe këtu shtrohet pyetja:
A vjen urtësia si një çmim i rëndë për humbjen e aftësisë për të shijuar atë që ajo e kupton?
Një pyetje që, po ta dëgjonte ndonjë nga filozofët e pesimizmit, do të buzëqeshte dhe do të thoshte:
“Më në fund, e kuptuat idenë.”
Aid ed-Deuserij
