Historia e një kryengritjeje fetare, e një represioni shtetëror dhe e migrimeve të heshtura që formësuan veriun e Sirisë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX.
Historia nuk fillon në Kamishli, as në Amuda, as në brigjet e Haburit. Ajo fillon në dimrin e vitit 1925, në fshatrat e ftohta të Anadollit Lindor, kur një shejh sufist kurd, i quajtur Shejh Said Piran, vendosi të ngrejë armët kundër shtetit të sapokrijuar turk. Kjo nuk ishte një mbrojtje e një nacionalizmi modern ende në formim, as shpallje e një projekti për shtet të pavarur, por një protestë kundër shembjes së menjëhershme të një bote të tërë: kalifatit, teqeve sufiste, autoritetit fetar dhe strukturës shoqërore osmane që përbënte kornizën psikologjike dhe politike të shoqërive konservatore në Anadollin Lindor.¹
Ajo që në fillim u duk si një kryengritje lokale me horizont të kufizuar, u shndërrua shpejt në një moment themelues të heshtur, që ridizajnoi gjeografinë njerëzore të veriut të Sirisë dhe hapi rrugën për një nga valët më të mëdha të migrimit politik në Lindjen e Mesme moderne. Revoltat nuk maten vetëm me fitoret ushtarake që arrijnë, por edhe me pasojat demografike afatgjata që lënë pas.
Vetë Shejh Saidi nuk ishte udhëheqës kombëtarist kurd në kuptimin modern të fjalës. Ai ishte një klerik nakshibendi me autoritet shpirtëror dhe fisnor, që përfaqësonte një shtresë konservatore e cila i shihte politikat e Mustafa Kemal Ataturkut si kërcënim të drejtpërdrejtë për besimin dhe mënyrën e jetesës së saj. Heqja e kalifatit në vitin 1924, mbyllja e teqeve sufiste, shfuqizimi i gjykatave fetare, imponimi i arsimit laik dhe çmontimi i pushtetit tradicional të fiseve – të gjitha këto masa u zbatuan njëherësh në Anadollin Lindor, pa përgatitje shoqërore dhe pa konsensus kulturor.²
Kur kryengritja shpërtheu në shkurt të vitit 1925, u ngritën parulla fetare të qarta që flisnin për “rikthimin e sheriatit” dhe “rrëzimin e pushtetit laik”, e jo për krijimin e një shteti kurd të pavarur. Por politika, siç e ka dëshmuar historia vazhdimisht, nuk gjykohet nga qëllimet, por nga pasojat.³
Ankaraja e trajtoi kryengritjen si kërcënim ekzistencial për republikën e re. Nuk lejohej shfaqja e asnjë modeli alternativ të legjitimitetit – as fetar, as fisnor, as lokal. Përgjigjja ishte e ashpër, gjithëpërfshirëse dhe me mesazh të qartë: u shpall gjendja e jashtëzakonshme, dhjetëra mijëra ushtarë u dërguan në provincat lindore, u përdor aviacioni dhe artileria kundër zonave të banuara, u krijuan “Gjykatat e Pavarësisë”, dhe më pas Shejh Saidi dhe shokët e tij u ekzekutuan në Dijarbakir në qershor të vitit 1925.⁴
Por historia e vërtetë nuk filloi në sheshin e ekzekutimit, por pas tij.
Shteti turk i ri nuk u mjaftua me shuarjen e kryengritjes së armatosur, por kaloi në riformësimin shoqëror të lindjes kurde. Filluan operacione të gjera dëbimi të brendshëm, u konfiskuan tokat e fiseve pjesëmarrëse në kryengritje, u vendos ndalim praktik i gjuhës kurde në arsim dhe administratë, u shpërbë udhëheqja lokale dhe u rishpërndanë popullsitë për të penguar formimin e çdo blloku etnik të qëndrueshëm.⁵
Në këtë moment, konflikti u shndërrua nga politik në gjeografik.
Në këtë kontekst, Siria u shfaq si rrugë natyrore shpëtimi. Kufij ende të paqëndrueshëm, kontroll i dobët dhe një mandat francez që i shihte refugjatët më shumë si mundësi politike sesa si barrë humanitare. Administrata franceze e trajtoi migrimin kurd si një kartë presioni indirekt ndaj Ankarasë kemaliste, si faktor ekuilibri demografik në Xhezire dhe si mjet për riformësimin e hartës së popullsisë në një zonë kufitare të ndjeshme.⁶
Kalimet joformale u hapën dhe familjet filluan të kalonin nga Nisibini, Mardini dhe Xhezireja e Botanës drejt verilindjes së Sirisë.
Midis viteve 1925 dhe 1930, sipas raporteve të autoriteteve të mandatit francez, në Xhezire hynë nga 40 deri në 60 mijë migrantë kurdë.⁷ Nuk bëhej fjalë për individë të shpërndarë, por për fise të tëra që rindërtuan strukturën e tyre shoqërore në një hapësirë të re.
Vetë Kamishli nuk ishte qytet i mirëfilltë para kësaj periudhe. Ai u krijua si qytet modern si pasojë e valës së re të vendosjes, së bashku me Amudën, Derbasijen, Ras al-Ainin dhe Malikijen. Para kësaj, Xhezireja ishte një mozaik i brishtë sirashe, asirianësh, arabësh beduinë dhe armenësh të mbijetuar nga gjenocidi. Pas valës së madhe kurde, për herë të parë u formua një bërthamë demografike kurde e vazhdueshme gjeografikisht brenda Sirisë moderne.⁸
Megjithatë, ky transformim nuk ndodhi brenda një momenti të vetëm.
Pas dështimit të kryengritjes së Shejh Saidi, shteti turk nuk e mbylli dosjen kurde, por kaloi nga represioni i drejtpërdrejtë ushtarak në politika afatgjata të integrimit të detyruar. Në vitet ’30 filloi një migrim i heshtur: lëvizje familjare graduale, zgjerim bujqësor, vendosje rurale e qëndrueshme dhe zgjerim i qyteteve të reja.⁹
Më pas erdhi fushata e shtetit turk kundër rajonit të Dersimit (1937–1938), e cila përbënte një tronditje të dytë. Operacionet e gjera ushtarake, ekzekutimet masive dhe dëbimet e detyruara forcuan bindjen se shteti i ri nuk toleronte pluralizmin etnik dhe kulturor. Një pjesë e të zhvendosurve zgjodhi sërish jugun, duke e forcuar drejtimin e migrimit drejt Sirisë.¹⁰
Pas Luftës së Dytë Botërore, faktori ekonomik hyri fuqishëm në dinamikën e migrimit. Lindja e Turqisë vazhdoi të vuante nga mungesa e investimeve dhe marginalizimi rural, ndërsa Xhezireja siriane përjetoi zgjerim bujqësor dhe nevojë në rritje për fuqi punëtore. Mijëra familje kurde u vendosën pa status të qartë ligjor, duke krijuar një hendek të grumbulluar midis realitetit demografik dhe regjistrave zyrtarë të shtetit sirian.¹¹
Deri në fund të viteve ’50, Xhezireja u shndërrua në zonë politikisht të ndjeshme: rritje e shpejtë e popullsisë kurde, ngritje e nacionalizmit arab, shqetësime sigurie të lidhura me kufirin verior dhe ankth sovraniteti brenda institucioneve shtetërore.
Në këtë kontekst u realizua regjistrimi i jashtëzakonshëm i Hasakes në vitin 1962, si një përpjekje e vonuar për të kontrolluar një realitet të formuar gjatë katër dekadave migrimi të paorganizuar. Ky regjistrim nuk i trajtoi shkaqet strukturore, por prodhoi një klasifikim ligjor të ashpër: qytetarë, të huaj, të paregjistruar – duke e shndërruar historinë demografike në një krizë të zgjatur të të drejtave.¹²
Ironia e madhe është se kryengritja e Shejh Saidi, ku nuk u ngrit flamuri i “shtetit kurd”, kontribuoi realisht në krijimin e një realiteti kombëtar të ri jashtë Turqisë. Represioni kemalist nuk e zgjidhi çështjen kurde, por e rishpërndau atë gjeografikisht. Migrimi krijoi një shoqëri kurde siriane moderne, më pak të lidhur me strukturën fetare tradicionale dhe më të prirur për t’u përfshirë më vonë në lëvizjet nacionaliste dhe të majta.
Kjo histori nuk u përket vetëm kurdëve. Ajo është historia e shtetit modern kur përballet me pluralizmin, dhe historia e kufijve kur shndërrohen nga vija gjeometrike në rrugë migrimi njerëzor.
Kryengritja e Shejh Saidi nuk e rrëzoi Ataturkun, por e ndryshoi veriun e Sirisë. Nuk e riktheu kalifatin, por e ridizajnoi ekuilibrin demografik. Nuk fitoi ushtarakisht, por la një gjurmë gjeopolitike që vazhdon të jetë e pranishme edhe sot.
Në Lindjen e Mesme, ndonjëherë revoltat nuk krijojnë shtete… por krijojnë migrime. Dhe migrimet, në afat të gjatë, janë ato që ndërtojnë historinë e ngadaltë që nuk ndalet.
Aleksandër Sofi
Referenca:
1- Burime parësore dhe studime mbi Kryengritjen e Shejh Saidi (1925)
Olson, Robert W.
The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925.
Austin: University of Texas Press, 1989.
Bozarslan, Hamit.
“Some Remarks on the Kurdish Question in Turkey.”
In Kurdish Nationalism and Political Islam in Turkey, 45–67.
Istanbul: Isis Press, 1992.
van Bruinessen, Martin.
Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan.
London: Zed Books, 1992.
2- Politikat kemaliste, shteti turk dhe represioni në Anadollin Lindor
Zürcher, Erik J.
Turkey: A Modern History.
London: I.B. Tauris, 2004.
Yeğen, Mesut.
“The Kurdish Question in Turkish State Discourse.”
Journal of Contemporary History 34, no. 4 (1999): 555–568.
3- Migrimet kurde drejt Sirisë dhe Mandati Francez
Tejel, Jordi.
Syria’s Kurds: History, Politics and Society.
London: Routledge, 2009.
Khoury, Philip S.
Syria and the French Mandate: The Politics of Arab Nationalism, 1920–1945.
Princeton: Princeton University Press, 1987.
Chatty, Dawn.
Displacement and Dispossession in the Modern Middle East.
Cambridge: Cambridge University Press, 2010
4- Xhezireja siriane, politika demografike dhe formimi i qyteteve (Kamishli, Amuda, etj.)
Talhamy, Yvette.
“The Syrian Kurds and the Syrian State: Dynamics of Recognition and Denial.”
Middle Eastern Studies 45, no. 2 (2009): 217–231.
White, Benjamin Thomas.
The Emergence of Minorities in the Middle East: The Politics of Community in French Mandate Syria.
Edinburgh: Edinburgh University Press, 2011
5- Dersimi (1937–1938) dhe vala e dytë e zhvendosjeve
Kieser, Hans-Lukas.
Dersim Massacre, 1937–1938.
Berlin: De Gruyter, 2011.
6- Regjistrimi i Hasakes 1962 dhe pasojat ligjore
Human Rights Watch.
The Silenced Kurds: Restrictions on Kurdish Political and Cultural Rights in Syria.
New York: Human Rights Watch, 1996.
McDowall, David.
A Modern History of the Kurds.
London: I.B. Tauris, 2004.
