Dr. Ahmed Smajloviq (1938–1988)
Bota islame, gjatë shekujve të parë të zhvillimit të saj, arriti suksese të jashtëzakonshme në të gjitha fushat e veprimtarisë njerëzore. Mund të thuhet lirisht se ky sukses pati një ndikim vendimtar në zhvillimin e mëtejshëm të njerëzimit.
Njeriu i formuar nga Kurani e dinte mirë se çfarë dëshironte të arrinte dhe çfarë synonte të realizonte. Ishte koha e lindjes së një qytetërimi të ri, i cili lulëzonte në qendra të mëdha botërore si Damasku, Bagdadi, Kajroja, Karavijjini, Kordoba dhe shumë qytete të tjera. Në këto qendra lindi një botë e re e dijes, filozofisë, kulturës, artit, tregtisë, zejtarisë dhe qytetërimit.
Nga të gjitha anët e botës njerëzit vërshonin drejt këtyre qendrave. Ata e dinin se atje jetohej në liri, sepse liria e besimit, e fjalës dhe e veprimit ishte e garantuar për secilin. Ndërkohë që në shumë pjesë të tjera të botës popujt vuanin nën dhunë, shfrytëzim dhe shtypje, në vendet islame njerëzit jetonin me të drejta të barabarta.
Pas disa shekujsh ngritjeje dhe lulëzimi, botën islame e goditi fatkeqësia pas fatkeqësisë. Kryqëzatat nga Perëndimi dhe hordhitë mongole nga Lindja shkatërruan shpresat për zhvillimin e saj të mëtejshëm. Më pas, fuqitë kolonialiste varrosën edhe shpresën e fundit, duke pushtuar pothuajse tërë botën islame.
Shkaku i këtij rrënimi nuk ishin vetëm faktorët e jashtëm, por edhe ata të brendshëm. Feja e kishte humbur frymën e saj reformuese dhe ishte shndërruar në një formalitet të zbrazët. Islami kishte humbur lidhjen me shpirtin, zemrën dhe mendjen e njeriut. Kështu, bota islame ra në një gjumë të rëndë, nga i cili dukej pothuajse e pamundur të zgjohej.
Por, pikërisht atëherë kur pothuajse askush nuk e priste, filluan të shfaqeshin bartësit e një fryme të re – reformatorët. Ata e ndienin dhimbjen e popujve të tyre, kuptonin rreziqet që i kanoseshin dhe përpiqeshin të gjenin shkaqet e sëmundjeve që kishin përfshirë umetin.
Secili prej tyre i shihte këto probleme nga këndvështrimi i vet dhe ofronte zgjidhje sipas bindjeve të tij. Disa thërrisnin për barazi mes njerëzve, pa dallim kombi, feje apo race. Të tjerë kërkonin riorganizimin e ushtrisë si mjet për ndryshim. Disa synonin krijimin e institucioneve përfaqësuese, ndërsa të tjerë bënin thirrje për kthimin te mësimet burimore të Islamit.
Të gjithë ata u përballën me sprova të ndryshme: dëbim, sulme, akuza, tradhti, madje edhe burgosje. Megjithatë, ata mbetën këmbëngulës dhe të durueshëm. Qëllimin e tyre e donin më shumë se jetën. E dinin përse punonin dhe përse luftonin. Ishin më të fortë se çdo pengesë dhe nuk u tërhoqën para asgjëje.
Shumë prej tyre ia dolën. Përparimi që bota islame arriti në epokën moderne është fryt i këmbënguljes dhe veprës së tyre.
Prandaj është krejt e natyrshme që ata meritojnë vlerësimin më të madh, sepse ishin nxitësit e drejtpërdrejtë të zgjimit modern të botës islame, një zgjim që pati rëndësi vendimtare për zhvillimin e saj të mëvonshëm.
Njëri prej figurave kryesore të këtij zgjimi ishte edhe imami Muhammed ibën Abdulvehhabi.
⸻
Jeta dhe arsimimi i Muhammed ibën Abdulvehhabit
Muhammed ibën Abdulvehhabi lindi në vitin 1703, në qytetin Ujejne të rajonit të Nexhdit. Aty kaloi fëmijërinë dhe hodhi hapat e parë në kërkimin e dijes.
Pasi përfundoi arsimin fillestar, u nis për në Medinë, ku vazhdoi studimet. Brenda një kohe të shkurtër ai tërhoqi vëmendjen e mësuesve të tij me zgjuarsinë dhe aftësitë e tij.
Megjithatë, ai nuk mbeti plotësisht i kënaqur me qëndrimin në Medinë, sepse mendonte se mund të fitonte shumë më tepër dije. Për këtë arsye vendosi ta linte Medinën dhe mësuesit e saj.
Ai dëshironte ta njihte nga afër botën islame dhe gjendjen e saj shpirtërore.
Kaloi katër vjet në Basra, pesë vjet në Bagdad, një vit në Kurdistan dhe dy vjet në Hamadan.
Më pas udhëtoi për në Isfahan, ku studioi filozofinë iluministe dhe sufizmin. Pas kësaj shkoi në Kum, qendra e njohur shiite, ku qëndroi për një periudhë.
Pas gjithë këtyre udhëtimeve, takimeve dhe studimeve, u kthye në vendlindjen e tij. U tërhoq për disa muaj në vetmi, rregulloi përshtypjet e udhëtimeve të tij, analizoi gjithçka që kishte parë dhe nxori përfundimet e studimeve të veta.
Vetëm atëherë doli para njerëzve duke i thirrur ata të ktheheshin te mësimi burimor islam: Kurani dhe Suneti.
Ai ndërroi jetë në vitin 1791, duke parë se përpjekjet e tij kishin filluar të merrnin formë konkrete me lindjen e një shteti të ri dhe të pavarur islam – Arabisë Saudite.
Veprimtaria dhe synimet e Muhammed ibën Abdulvehhabit
Pasi e njohu nga afër botën islame dhe kuptoi problemet e saj, Muhammed ibën Abdulvehhabi e përqendroi veprimtarinë e tij te çështja e besimit (akides). Ai ishte i bindur se kjo ishte çështja themelore ku ishte penguar bota islame dhe për shkak të së cilës kishte rënë në një gjendje të tillë, saqë mezi njihej më.
Lutja drejtuar evlijave dhe njerëzve të konsideruar të shenjtë, vizitat te shehlerë të ndryshëm, kërkimi i ndihmës dhe mëshirës nga të vdekurit, vizitimi i tyrbeve dhe praktika të ngjashme, sipas tij, e kishin çuar botën islame drejt idhujtarisë dhe politeizmit (shirkut).
Ai e kuptonte se rruga e vetme e shpëtimit ishte kthimi te besimi i pastër islam, ai besim i njëjtë që ishte dëshmuar gjatë historisë dhe që e kishte ngritur botën islame në kulmin e zhvillimit kulturor dhe përparimit intelektual.
Prandaj, Muhammed ibën Abdulvehhabi i përqendroi të gjitha përpjekjet e tij te parimi i parë dhe themelor i Islamit:
“La ilahe il-lallah” (Nuk ka të adhuruar me të drejtë përveç Allahut).
Ky ishte mesazhi me të cilin erdhën të gjithë pejgamberët e Allahut dhe të cilin Muhammedi ﷺ pati detyrë ta sqaronte dhe ta përmbyllte.
Kuptimi i këtij parimi është se, në botën e dukshme dhe të padukshme, nuk ekziston asnjë fuqi e vërtetë që sundon dhe administron gjithësinë përveç Allahut të Madhëruar. Vetëm Atij i takon adhurimi dhe vetëm Ai meriton t’i drejtohet njeriu me lutje, përulje dhe adhurim.
Në të vërtetë, kjo është thelbi i Kuranit dhe baza mbi të cilën ngrihet mësimi islam.
Muhammed ibën Abdulvehhabi pyeste:
Çfarë ndodhi me botën islame, e cila e mban Kuranin në duar, por është larguar nga rruga e drejtë?
Përgjigjja e tij ishte e qartë:
Shirku (politeizmi).
Ai shihte se shumë myslimanë shkonin në pelegrinazh te varret e evlijave, u jepnin atyre dhurata, kërkonin prej tyre ndihmë, falje dhe mbrojtje, duke besuar se ata mund t’u sillnin dobi ose dëm.
Tyrbet ishin përhapur gjithandej. Ato ngriheshin në çdo vend dhe në shumë vende islame ishte krijuar një lloj “ushtrie” evlijash, të cilët njerëzit i vizitonin dhe u luteshin për ndihmë.
Ai pyeste:
A nuk është kjo e njëjta gjë që thoshin idhujtarët arabë?
Ata thoshin:
﴿مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى﴾
“Ne i adhurojmë ata vetëm që të na afrojnë më shumë tek Allahu.”
(Ez-Zumer, 3)
Dhe gjithashtu:
﴿هَٰؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ﴾
“Këta janë ndërmjetësuesit tanë tek Allahu.”
(Junus, 18)
Muhammed ibën Abdulvehhabi pyeste përsëri:
Në çfarë humnerë kanë rënë myslimanët? Dhe si mund të dalin prej saj?
Përgjigjja e tij ishte e qartë:
Ashtu siç dolën njerëzit nga e njëjta humnerë shumë shekuj më parë.
Vetëm me Kuranin dhe me Muhammedin ﷺ.
Me fjalët:
“La ilahe il-lallah, Muhammedun Resulullah.”
Por fatkeqësia, sipas tij, nuk mbaronte këtu.
Ai besonte se dijetarët myslimanë kishin mbyllur derën e ixhtihadit, dhe kjo ishte tragjedia e dytë që e goditi umetin.
Imitimi i verbër kishte mbizotëruar, pasimi pa argument ishte bërë normë, ndërsa mendimi i lirë shtypej kudo që ishte e mundur.
Ishte harruar plotësisht se Islami kërkon lirinë e mendimit, të hulumtimit dhe të fjalës.
Mbylljes së derës së ixhtihadit iu bashkua edhe lënia pas dore e xhihadit, përpjekjes për të vërtetën dhe punës në rrugën e Allahut.
Me pak fjalë, sipas Muhammed ibën Abdulvehhabit, zgjidhja ishte:
* Kthimi te Kurani dhe Suneti.
* Rihapja e derës së ixhtihadit.
* Ringjallja e xhihadit.
Këto ishin tre shtyllat themelore të jetës dhe veprimtarisë së tij.
Para se t’i ftonte të tjerët në këtë rrugë, ai filloi nga vetja. Gjatë jetës së tij mblodhi rreth vetes një brez njerëzish, të cilët e kuptuan se si duhej vazhduar rruga e gjatë e çlirimit, ndërtimit dhe rindërtimit të shoqërisë islame dhe të botës myslimane.
Nismëtari i neo-Rilindjes së botës islame
Duke u mbështetur në veprat e dijetarit të njohur Shejhul-Islam Ibën Tejmije dhe nxënësit të tij Ibën Kajjim el-Xheuzijje, si dhe duke i ringjallur mësimet e tyre përmes harmonizimit me Kuranin dhe Sunetin, Muhammed ibën Abdulvehhabi, duke marrë parasysh kohën në të cilën jetoi dhe veproi, me të drejtë konsiderohet nismëtari i epokës së neo-rilindjes së botës islame.
Të gjitha përpjekjet e disa teoricienëve për ta mohuar këtë vlerësim janë të kota, sepse u mungon baza shkencore. Këtë pohim e mbështesin edhe dëshmi historike, të cilat nuk do t’i shtjellojmë këtu, pasi ky shkrim ka karakter njohës dhe u drejtohet para së gjithash lexuesve të zakonshëm.
Faktet historike flasin qartë se neo-rilindja e botës islame lindi pikërisht në rrethin e tij dhe se zhvillimet historike e vërtetojnë këtë.
⸻
Ndikimi i Muhammed ibën Abdulvehhabit
Duke marrë parasysh gjithçka që u përmend më sipër, si dhe zhvillimin e mendimit bashkëkohor islam, krijohet përshtypja se Imam Muhammed ibën Abdulvehhabi pati një ndikim të madh mbi një numër të konsiderueshëm mendimtarësh islamë të shekujve XVIII, XIX dhe XX.
Mjafton të përmendim se nën ndikimin e tij ishin mendimtarë si:
* Xhemaluddin el-Afgani
* Muhammed Abduhu
* Senusiu
dhe shumë të tjerë.
Edhe sot e kësaj dite po shtohet numri i dijetarëve myslimanë, por edhe i studiuesve perëndimorë, të cilët e studiojnë seriozisht jetën, veprën dhe mendimin e tij.
Nëse kësaj i shtojmë edhe faktin se Arabia Saudite e sotme zyrtarisht mbështetet në idetë e tij për ringjalljen e frymës islame në shumë fusha të jetës, atëherë bëhet plotësisht e qartë se sa i madh është ndikimi i mendimit, veprës dhe ideve të tij në kohën tonë.
Veprat e Muhammed ibën Abdulvehhabit
Sot është e vështirë të thuhet me saktësi se sa vepra ka lënë pas ky dijetar. Akoma më e vështirë është që, brenda një shkrimi të shkurtër, të bëhet një analizë e plotë e veprave të tij, qoftë edhe e atyre më të njohurave.
Megjithatë, do të përmendim disa prej tyre.
1. Usulul-Iman (Bazat e besimit)
Kjo vepër është botuar në Kajro.
Vetë titulli tregon qartë temën kryesore të saj.
Në këtë libër autori trajton:
* njohjen e Allahut të Madhëruar dhe besimin në Të;
* besimin në kader (caktimin hyjnor);
* çështjen e determinizmit;
* besimin në melaiket;
* detyrimin për t’iu përmbajtur Kuranit;
* të drejtat e Pejgamberit ﷺ;
* nxitjen islame për kërkimin e dijes dhe mënyrën e përfitimit të saj;
si dhe çështje të tjera që lidhen ngushtë me themelet e besimit islam.
Kur u botua kjo vepër, asaj iu bashkëngjitën edhe dy libra të tjerë të autorit:
Fadlul-Islam
Në këtë libër ai trajton:
* rëndësinë e Islamit;
* kuptimin e tij;
* vlerën e tij;
* shfaqjen dhe zhvillimin e Islamit;
si dhe tema të tjera të lidhura me këto çështje.
Libri tjetër është:
Kitabul-Kebair
Në këtë vepër ai bën një analizë të gjerë të:
* mëkateve të mëdha;
* ndëshkimeve për kryerjen e tyre;
* dhe çështjeve të tjera që lidhen me këtë temë.
2. Keshfu esh-Shubuhat fi et-Teuhid
(Zbulimi i dyshimeve rreth Teuhidit)
Vepra e dytë që dëshirojmë të përmendim është “Keshfu esh-Shubuhat fi et-Teuhid” (Zbulimi i dyshimeve rreth Teuhidit), e botuar gjithashtu në Kajro disa vite më parë.
Krahasimin me dorëshkrimin origjinal të kësaj vepre e ka bërë komentuesi i njohur Muhjiddin el-Hatib.
Në këtë libër autori fillimisht jep përkufizimin e besimit në Njëshmërinë e Allahut (Teuhidit), duke argumentuar se ky ishte besimi i të gjithë pejgamberëve të Allahut.
Njëkohësisht ai trajton edhe çështjen e shirkut (politeizmit) dhe idhujtarisë, ndërsa pjesa më e madhe e librit i kushtohet pikërisht analizës së këtyre çështjeve.
3. Kitabu et-Teuhid
(Libri i Teuhidit)
Vepra e tretë që dëshirojmë të veçojmë është “Kitabu et-Teuhid”.
Komentarin e këtij libri e ka shkruar Abdurrahman ibën Hasan, ndërsa libri me komentin e tij u botua në Rijad tre vjet më parë, me shpenzimet e mbretit Fejsal.
Duhet pranuar se kjo vepër përfaqëson një kontribut të rëndësishëm në fushën e akides, si për studimin e saj, ashtu edhe për sqarimin e disa çështjeve themelore që lidhen me besimin islam.
4. Mexhmuatu et-Teuhid
(Përmbledhja e Teuhidit)
Vepra e katërt që duhet përmendur është “Mexhmuatu et-Teuhid”.
Ajo përmban gjashtëmbëdhjetë traktate të zgjedhura të Ibën Tejmijes dhe Muhammed ibën Abdulvehhabit.
Libri është botuar në Medinë dhe konsiderohet një nga tekstet bazë që studiohen në Universitetin Islamik të Medinës.
⸻
5. Eth-Thelathetul-Usul ue Edilletuha
(Tre Bazat dhe Argumentet e Tyre)
Vepra e pestë, së cilës autori i kushton vëmendje të veçantë, është “Eth-Thelathetul-Usul ue Edilletuha” (Tre Bazat dhe Argumentet e Tyre).
Ky libër është ribotuar shumë herë, si në Rijad, ashtu edhe në vende të tjera.
Pikërisht këtë vepër autori e sjell edhe në përkthim, me qëllim që lexuesit t’i njohin mënyrën se si trajtohen themelet e besimit nga këndvështrimi i Kuranit.
Megjithëse libri është i vogël për nga vëllimi, ai është jashtëzakonisht i madh për nga rëndësia e temës dhe përmbajtjes së tij.
Autori shpreh dëshirën që kjo vepër të arrijë në sa më shumë duar, të lexohet nga sa më shumë myslimanë dhe të studiohet nga sa më shumë imamë, duke i marrë ajetet kuranore të cituara në të si bazë për studim, analizë dhe reflektim.
Shënim
Ky është një fragment nga broshura “Tre Bazat”, të cilën dr. Ahmed Smajloviq e përktheu dhe e përgatiti në vitin 1976.
Përgatiti: Resul Mehmedoviq
