“Marrëveshja me Iranin tashmë është përfunduar me sukses.” Me këto fjalë presidenti amerikan Donald Trump njoftoi arritjen e një marrëveshjeje ndërmjet Uashingtonit dhe Teheranit, në një zhvillim që konsiderohet si një nga ndryshimet më të rëndësishme në Lindjen e Mesme gjatë viteve të fundit.
Sipas asaj që është bërë publike deri tani, marrëveshja përfshin:
* ndalimin e menjëhershëm dhe të përhershëm të operacioneve ushtarake në të gjitha frontet;
* rihapjen e menjëhershme të Ngushtica e Hormuzit për lundrimin ndërkombëtar;
* heqjen e bllokadës detare amerikane ndaj Iranit;
* mirëkuptime lidhur me programin bërthamor iranian;
* si dhe një sërë çështjesh rajonale.
Detajet e plota pritet të shpallen gjatë ceremonisë zyrtare të nënshkrimit në Geneva.
Pas muajsh lufte dhe negociatash
Njoftimi erdhi pas muajsh lufte, përshkallëzimi ushtarak, përplasjesh politike dhe negociatash indirekte, të ndërmjetësuara nga disa palë rajonale dhe ndërkombëtare, veçanërisht Katari dhe Pakistani.
Kjo çoi në hartimin e një memorandumi mirëkuptimi, i cili pritet të nënshkruhet zyrtarisht në Gjenevë më 19 qershor.
Marrëveshja nuk kufizohet vetëm në ndalimin e luftës ndërmjet SHBA-së dhe Iranit, por përfshin gjithashtu çështje që lidhen me lundrimin në Ngushticën e Hormuzit, sanksionet ekonomike, programin bërthamor iranian dhe situatën në Liban.
Njoftimi i njëkohshëm
Menjëherë pas shpalljes së marrëveshjes, Trump urdhëroi heqjen e bllokadës detare ndaj Iranit.
Ai deklaroi se marrëveshja përfshin zotimin e Iranit që të mos zotërojë armë bërthamore në të ardhmen, si dhe rihapjen e Ngushticës së Hormuzit për tregtinë ndërkombëtare.
Trump e përshkroi marrëveshjen si:
“Një mur i pakalueshëm kundër çdo përpjekjeje iraniane për të siguruar armë bërthamore.”
Ai iu drejtua gjithashtu sektorit global të transportit dhe energjisë me fjalët:
“Anije të botës, ndizni motorët tuaj dhe le të rrjedhë nafta.”
Nga ana tjetër, zëvendësministri iranian i Punëve të Jashtme, Kazem Gharibabadi, njoftoi se teksti i memorandumit është finalizuar dhe se nënshkrimi do të bëhet të premten në Gjenevë.
Ai shtoi se detajet e memorandumit do të publikohen pas nënshkrimit zyrtar dhe se janë parashikuar mekanizma të posaçëm për monitorimin e zbatimit të angazhimeve amerikane.
Rrjedhje informacioni dhe përgënjeshtrime
Sipas burimeve të cituara nga agjencia iraniane Tasnim, neni 13 i memorandumit parashikon fillimin e negociatave për marrëveshjen përfundimtare pasi të verifikohet zbatimi i masave për heqjen e bllokadës, përfshirë hapjen e Ngushticës së Hormuzit.
Burimet shtojnë se negociatat përfundimtare varen nga:
* lirimi i një pjese të aseteve iraniane të ngrira;
* heqja e sanksioneve ndaj eksporteve iraniane të naftës dhe produkteve petrokimike.
Po ashtu, sipas të njëjtave burime, në orët e fundit të negociatave është shtuar një nen që garanton:
“Sovranitetin e Libanit dhe integritetin territorial të tij.”
Sipas tyre, kjo shtesë ndikoi drejtpërdrejt që Irani të mos i përgjigjej sulmit izraelit ndaj Dahijes jugore të Bejrutit të dielën.
Agjencia iraniane Mehr publikoi gjithashtu një tekst që pretendon të përmbajë 14 nenet e memorandumit, ku përmendet lirimi i miliarda dollarëve nga fondet iraniane të ngrira.
Megjithatë, këto informacione nuk janë konfirmuar zyrtarisht.
“Pagesë kundrejt përmbushjes së detyrimeve”
Faqja Axios citoi një zyrtar të lartë amerikan i cili mohoi pretendimet iraniane për marrjen e miliarda dollarëve pa kushte.
Ai theksoi se çdo marrëveshje do të bazohet në parimin:
“Pagesë kundrejt përmbushjes së detyrimeve.”
Dhe se asnjë fond i ngrirë nuk do të lirohet pa zbatimin e angazhimeve nga Irani.
Trump: Sulmet mund të rifillojnë
Sipas raportimeve, Trump ka deklaruar se në rast të dështimit për të arritur një marrëveshje bërthamore përfundimtare me Iranin, sulmet ushtarake mund të rifillojnë.
Ai gjithashtu e përshkroi kryeministrin izraelit Benjamin Netanyahu si:
“Shumë të vështirë për t’u menaxhuar.”
Trump shtoi se Izraeli duhet të tregojë mirënjohje për mbështetjen amerikane dhe se posedimi i armëve bërthamore nga Irani do të nënkuptonte fundin e Izraelit.
Koha e shpalljes dhe sulmi ndaj Dahijes
Sipas zyrtarëve iranianë, Teherani priti deri pas mesnatës sipas orës lokale për të finalizuar marrëveshjen, pasi nuk dëshironte që njoftimi të përkonte me ditëlindjen e Trumpit.
Megjithatë, sipas orës së Uashingtonit, shpallja ndodhi pikërisht në ditëlindjen e tij.
Rrjeti amerikan CNN raportoi se zyrtarët amerikanë kishin frikë se marrëveshja mund të dështonte pas sulmeve izraelite në Bejrut, gjë që shkaktoi përpjekje intensive diplomatike për të shpëtuar procesin.
Roli i ndërmjetësve
Kryeministri pakistanez Shehbaz Sharif njoftoi arritjen e një “marrëveshjeje paqeje” mes SHBA-së dhe Iranit pas bisedimeve intensive.
Ai falënderoi Katari, Arabia Saudite dhe Turqia për kontributin e tyre në ndërmjetësim.
Ndërkohë, Katari e përshëndeti marrëveshjen dhe e cilësoi atë si një hap të rëndësishëm drejt paqes dhe zhvillimit ekonomik në rajon.
Ndalimi i luftës dhe ulja e tensioneve
Një nga pikat më të rëndësishme të marrëveshjes është ndalimi i menjëhershëm dhe i përhershëm i operacioneve ushtarake ndërmjet palëve.
Sipas deklaratave iraniane, kjo përfshin edhe frontin libanez, i cili muajt e fundit ka qenë dëshmitar i përshkallëzimit ushtarak ndërmjet Izraelit dhe Hezbollahu.
Raporte iraniane pretendojnë se Teherani kishte përgatitur një përgjigje ushtarake pas sulmit ndaj Dahijes jugore të Bejrutit, por u tërhoq në momentet e fundit pas arritjes së mirëkuptimeve të reja.
Programi bërthamor dhe sanksionet
Megjithëse marrëveshja fokusohet kryesisht në përfundimin e luftës dhe uljen e tensioneve, dosja bërthamore iraniane mbetet pjesë e saj.
Trump deklaroi se Irani ka pranuar të mos posedojë armë bërthamore dhe se kjo marrëveshje është thelbësisht e ndryshme nga marrëveshja bërthamore e arritur gjatë administratës së Barack Obama.
Nga ana tjetër, heqja e sanksioneve ekonomike mbetet një nga kërkesat kryesore të Teheranit.
Në pritje të nënshkrimit
Megjithëse marrëveshja është shpallur politikisht, vëmendja tani është përqendruar te ceremonia zyrtare e nënshkrimit në Gjenevë.
Sipas vëzhguesve, nëse këto mirëkuptime i rezistojnë sfidave politike dhe të sigurisë që priten në ditët dhe muajt në vijim, marrëveshja mund të shënojë fillimin e një faze të re në marrëdhëniet amerikano-iraniane dhe të ndikojë në riformësimin e ekuilibrave politikë në Lindjen e Mesme pas viteve të konfliktit dhe tensioneve.
Burimi: Al Jazeera Arabic
