Në një botë që përballet me sfida të ndërlikuara, nga ndryshimet klimatike deri te rezistenca ndaj antibiotikëve, studiuesit gjenden në një udhëkryq vendimtar.
Sipas raportit “Hulumtuesi i së Ardhmes – Raporti i Besimit në Kërkim”, botuar nga Elsevier dhe bazuar në një anketim që përfshiu 3.234 studiues aktivë nga 113 vende gjatë muajve gusht–shtator 2025, peizazhi global i kërkimit po i nënshtrohet transformimeve të thella që ndikojnë në mënyrën e kryerjes, publikimit dhe vlerësimit të kërkimit shkencor.
⸻
Inteligjenca artificiale: nga mjet ndihmës në partner krijues
• Përqindja e studiuesve që përdorin mjete të inteligjencës artificiale në punë është rritur nga 37% në vitin 2024 në 58% në vitin 2025.
• 61% e përdorin IA-në për kërkime dhe përmbledhje studimesh; 51% për rishikime të literaturës.
• 61% besojnë se inteligjenca artificiale do të jetë fuqia krijuese që do të nxisë dijen e re brenda dy ose tre viteve të ardhshme.
• 45% ndihen të paformuar mjaftueshëm mbi përdorimin e IA-së, dhe vetëm 32% pajtohen se qeverisja e IA-së në institucionet e tyre është e mirë.
Raporti zbulon se inteligjenca artificiale nuk është më një mjet dytësor në jetën e studiuesit; ajo është shndërruar në një partner të përditshëm në punën shkencore. Një pjesë e madhe e studiuesve përdorin tashmë mjete të IA-së për përmbledhjen e kërkimeve, gjetjen e referencave dhe organizimin e literaturës shkencore. Për shumë prej tyre, këto mjete kanë kursyer kohë që më parë konsumohej në detyra rutinë, duke lënë më shumë hapësirë për mendim dhe analizë.
Megjithatë, tabloja nuk është plotësisht optimiste. Një përqindje e konsiderueshme studiuesish pranojnë se nuk janë trajnuar sa duhet për këto mjete dhe se institucionet e tyre ende nuk kanë vendosur rregulla të qarta për përdorimin e IA-së:
Çfarë lejohet? Çfarë ndalohet? Si garantohet integriteti i rezultateve? Kush mban përgjegjësi në rast gabimi?
Ky hezitim është i kuptueshëm. Kur më shumë se gjysma e pjesëmarrësve thonë se IA do të bëhet brenda pak vitesh forca krijuese themelore në zbulimin e njohurive të reja, atëherë jemi përballë një transformimi filozofik në vetë kuptimin e “krijimtarisë shkencore”:
Ku mbaron përpjekja njerëzore dhe ku fillon roli i makinerisë?
Mesazhi është i qartë:
Studiuesi që refuzon të bashkëpunojë me inteligjencën artificiale nuk do të mbijetojë në të ardhmen, njësoj si ai që mbështetet tek ajo pa vetëdije dhe pa kritere. Studiuesi i së nesërmes është ai që mëson si ta “përdorë” inteligjencën artificiale, e jo të përdoret prej saj.
Presione në rritje dhe një përkushtim i palëkundur ndaj integritetit
Raporti përshkruan gjithashtu një realitet tjetër të jetës kërkimore: presionin në rritje.
Shumë studiues thonë se kanë gjithnjë e më pak kohë për kërkim të mirëfilltë, ndërsa barrat administrative dhe psikologjike janë shtuar. Në të njëjtën kohë, ndihet pesimizëm për të ardhmen e financimit, sidomos në rajone të prekura nga kriza ekonomike dhe politike.
Kriteret e avancimit akademik dhe të financimit janë lidhur gjithnjë e më shumë me numrin e artikujve shkencorë dhe ndikimin e tyre (përfshirë citimet), nganjëherë në kurriz të thellësisë së pyetjes shkencore apo dobisë së kërkimit për shoqërinë.
Megjithatë, pavarësisht presioneve, ndërgjegjja shkencore mbetet e gjallë. Shumica e studiuesve nënvizojnë rëndësinë e rishikimit të kërkimeve, korrigjimit të gabimeve dhe madje të tërheqjes së artikujve të pasaktë për të mbrojtur arkivin e dijes. Ata besojnë se botuesit dhe universitetet kanë rol vendimtar në mbrojtjen e integritetit dhe në vendosjen e politikave që parandalojnë manipulimin e të dhënave ose “zbukurimin” e rezultateve.
Këtu del në pah sfida më e madhe:
Si mund të krijojmë sisteme vlerësimi që mbrojnë cilësinë dhe ndikimin, në vend të ndjekjes pas numrave dhe titujve të bujshëm?
Bashkëpunim pa kufij… dhe emigracion shkencor i përzgjedhur
• 63% e studiuesve pajtohen se ka më shumë bashkëpunim në fushën e tyre sesa më parë.
• Nga këta, 68% bashkëpunojnë më shumë me studiues nga disiplina të tjera, dhe 53% me institucione në vende të tjera.
• 29% e studiuesve mendojnë të shpërngulen në një shtet tjetër për të përparuar në karrierë gjatë dy viteve të ardhshme.
• Kjo përqindje ndryshon sipas rajonit: 51% në Lindjen e Mesme dhe Afrikë, 43% në Amerikën e Jugut, dhe vetëm 21% në Azi-Paqësor.
• Shkaqet kryesore për shpërngulje janë: përmirësimi i balancës jetë–punë (51%), rritja e financimit kërkimor (49%), dhe liria më e madhe për të ndjekur interesat kërkimore (49%).
Një nga tiparet e “studiuesit të së ardhmes” është globalizimi i tij. Raporti tregon rritje të ndjeshme të bashkëpunimit ndërmjet studiuesve nga shtete dhe disiplina të ndryshme, qoftë përmes projekteve të përbashkëta, qoftë përmes botimeve të përbashkëta. Çështjet e mëdha të kohës nga ndryshimet klimatike te pandemitë dhe vetë inteligjenca artificiale nuk njohin kufij gjeografikë dhe nuk i përkasin një fushe të vetme.
Në të kundërt, po shfaqet edhe një lëvizje selektive emigrimi shkencor. Një përqindje e studiuesve, sidomos ata në fillimet e karrierës, po mendojnë seriozisht të zhvendosen në vende ose institucione që ofrojnë:
• një mjedis pune më pak të ngarkuar
• mundësi më të mëdha financimi
• dhe një ekuilibër më të mirë midis jetës personale dhe kërkimit.
Kjo nënkupton se vendet që neglizhojnë mjedisin e kërkimit shkencor rrezikojnë të humbasin brenda pak vitesh kapitalin e tyre më të çmuar: trurin njerëzor.
Përqendrimi në rritje te ndikimi shoqëror: nga artikulli shkencor te efekti në shoqëri
• Raporti tregon një zhvendosje të qartë drejt kërkimit të bazuar në detyra dhe probleme, ku 67% e studiuesve pajtohen se sot ka më shumë fokus në këtë lloj kërkimi krahasuar me dy ose tre vite më parë.
• 50% e studiuesve theksojnë se kërkimi duhet të sjellë gjithmonë një përfitim në botën reale – një rritje prej 7 pikësh përqindjeje krahasuar me vitin 2022.
• 78% prej tyre besojnë se puna e tyre do të shtojë njohuritë shkencore brenda fushës së tyre.
Një nga pikat më të rëndësishme në rezultatet e raportit është se një pjesë e madhe e studiuesve e sheh tashmë rolin e vet përtej botimit të një artikulli në një revistë të indeksuar. Roli i tyre zgjerohet drejt krijimit të një ndikimi real në jetën e njerëzve.
Shumë prej tyre tashmë marrin pjesë në:
• hartimin e artikujve të thjeshtuar për publikun e gjerë,
• intervista mediatike,
• ligjërata në shkolla,
• ose dialog me hartuesit e politikave publike.
Ky “transferim” nga laboratori në hapësirën publike nuk është një luks; nëse shkenca mbetet e mbyllur brenda revistave të specializuara, do të lihet vend i bollshëm për keqinformimin dhe besëtytnitë që të dominojnë diskursin publik.
Për këtë arsye, raporti paraqet një pamje të “hulumtuesit të së ardhmes” si:
një shkencëtar, përkthyes i dijes dhe pjesëmarrës aktiv në dialogun shoqëror, njëkohësisht.
Vizioni për hulumtuesin e së ardhmes
Raporti e përshkruan hulumtuesin e së ardhmes si bashkëpunues, të mbështetur nga inteligjenca artificiale, ndërdisiplinor dhe të lidhur ngushtë me nevojat e shoqërisë, duke ruajtur njëkohësisht vlerat themelore të hetimit shkencor.
Raporti thekson se mbështetja institucionale do të jetë vendimtare, ndërsa studiuesit nënvizojnë nevojën për:
• lehtësimin e qasjes në mundësitë e financimit,
• ofrimin e trajnimit dhe mentorimit për përdorimin e mjeteve të inteligjencës artificiale,
• nxitjen e bashkëpunimit dhe të mobilitetit ndërkombëtar,
• vendosjen e një qeverisjeje të fortë për të garantuar integritetin e kërkimit,
• inkurajimin e komunikimit shoqëror me mbështetje institucionale për studiuesit në këto përpjekje.
Çfarë na nevojitet në botën tonë arab?
Duke i lexuar këto rezultate me sy arab, pyetjet bëhen edhe më të ngutshme:
❓ A po i përgatisin universitetet tona studiuesit për t’u përballur në mënyrë kritike dhe efektive me mjetet e inteligjencës artificiale, apo i lënë të luhaten mes frikës së tepruar dhe përdorimit të çorganizuar?
❓ A i nxisin politikat tona të avancimit dhe financimit kërkim të thelluar dhe me ndikim, apo e riprodhojnë garën për numra?
❓ A kemi qendra kërkimore të pavarura dhe mjedise pune që respektojnë kohën dhe dinjitetin e studiuesit?
❓ Dhe a e ndihmojmë studiuesin arab të jetë pjesë e dialogut shoqëror, apo e mbajmë të mbyllur pas dyerve të zyrave?
Investimi në “Studiuesin e së Ardhmes” nuk është luks.
Çdo hap që ndërmerr një institucion arsimor, një agjenci financimi apo një vendimmarrës për të mbështetur një mjedis të shëndetshëm kërkimor, trajnim serioz mbi mjetet e inteligjencës artificiale, dhe inkurajim të integritetit dhe hapjes ndaj shoqërisë, është një hap drejt një të ardhmeje më të ndërgjegjshme dhe më të aftë për t’u përballur me sfida.
Përfundim: Studiuesi mes çekanit të algoritmeve dhe kudhrës së ndërgjegjes
Në përmbledhje, raporti vizaton një figurë të shumëanshme:
• një studiues që përdor inteligjencën artificiale çdo ditë,
• jeton nën presionin e kohës dhe financimit,
• bashkëpunon me kolegë nga kontinente të ndryshme,
dhe përpiqet, njëkohësisht, të ruajë integritetin e tij shkencor dhe ta bëjë punën e vet të dobishme për shoqërinë, e jo vetëm një numër në CV.
Ky studiues ka nevojë për institucione që ta mbrojnë nga rraskapitja, ta pajisin me mjete dhe aftësi, dhe t’i ofrojnë hapësirë për kërkim të mirëfilltë larg zhurmës së garës akademike.
Nëse arrijmë të ndërtojmë një ambient të tillë, atëherë “Studiuesi i së Ardhmes” nuk do të mbetet vetëm një titull në raport, por do të shndërrohet në një motor të vërtetë të një rilindjeje shkencore e zhvillimore që e meritojmë.
Në dritën e këtyre transformimeve, përkushtimi i studiuesve për të avancuar përparimin njerëzor mbetet i qëndrueshëm, pavarësisht presioneve në rritje. Tani i takon institucioneve akademike dhe vendimmarrësve të mbështesin këto përpjekje për të siguruar që kërkimi shkencor të vazhdojë të luajë rolin e tij jetik në adresimin e sfidave të botës sonë në ndryshim.
Burimi:
[1] “Researcher of the Future — A Confidence in Research Report”, Elsevier, gusht–shtator 2025.
