Dr. Sejad Abedi
Ish-këshilltar i ministrit iranian të Komunikimit dhe Teknologjisë së Informacionit.
Republika Islamike e Iranit përbën një model të veçantë të ndërthurjes së institucioneve fetare, politike dhe ushtarake. Që nga themelimi i saj, skena politike iraniane nuk është karakterizuar nga një harmoni e plotë, por ka qenë vazhdimisht arenë e përplasjeve mes vizioneve të ndryshme për mënyrën e qeverisjes së shtetit dhe pozitën e tij në arenën ndërkombëtare.
Në qendër të këtij realiteti spikat përplasja ndërmjet krahut ushtarak dhe krahut civil, e cila nuk është thjesht një garë për pushtet, por një konflikt mbi vetë përkufizimin e shtetit dhe drejtimin strategjik që ai duhet të ndjekë.
Së pari: Tiparet e rrymës civile
Rryma civile në Iran përbëhet nga një përzierje teknokratësh në qeveri, politikanësh reformistë dhe disa forcash të qendrës.
Vizioni i kësaj rryme mbështetet mbi pragmatizmin politik. Përfaqësuesit e saj besojnë se vazhdimësia e sistemit varet nga krijimi i stabilitetit ekonomik dhe shoqëror, gjë që nuk mund të arrihet pa një hapje të matur ndaj botës, përmirësimin e marrëdhënieve me Perëndimin dhe kufizimin e dominimit të institucioneve të sigurisë mbi jetën e përditshme të qytetarëve.
Për krahun civil, diplomacia është mjeti më i përshtatshëm për të kapërcyer rrethimin e rëndë të sanksioneve ekonomike. Ata janë të bindur se fuqia e butë dhe negociatat mund t’i sigurojnë sistemit legjitimitet të brendshëm dhe frymëmarrje ekonomike, duke shmangur kështu shpërthimet sociale.
Së dyti: Ngjitja e krahut ushtarak
Në anën tjetër qëndron krahu ushtarak, në krye të të cilit është Garda Revolucionare Islamike e Iranit, e cila mishëron një vizion ideologjik të ashpër.
Ky krah nuk e konsideron veten thjesht një forcë për mbrojtjen e kufijve, por një partner thelbësor në vendimmarrjen politike dhe ekonomike të vendit.
Sipas këtij krahu, negociatat me Perëndimin nuk janë gjë tjetër veçse një kurth i ngritur me kujdes, ndërsa lëshimet e bëra nga krahu civil çojnë në dobësimin e prestigjit të Revolucionit Islamik.
Për ta, vetëm forca ushtarake, mbështetja e të ashtuquajturit “Bosht i Rezistencës” dhe zgjerimi i ndikimit rajonal përbëjnë garancinë e vetme për mbrojtjen e sistemit përballë kërcënimeve të jashtme.
Përveç kësaj, ky krah ka shtrirë gradualisht kontrollin mbi sektorë kyç të ekonomisë iraniane përmes kompanive të mëdha ndërtimore dhe industriale. Si rezultat, interesat ekonomike të strukturave ushtarake janë bërë të lidhura ngushtë me vazhdimësinë e gjendjes së tensionit ose të konfliktit, sepse një klimë stabiliteti dhe normalizimi civil do të sillte kontroll financiar dhe administrativ, duke kufizuar ndikimin e tyre.
Së treti: Pikat e përplasjes dhe përballjes së pashmangshme
Përplasja ndërmjet këtyre dy rrymave në Iran shkon shumë përtej ndryshimit të mendimeve. Ajo është një konflikt strukturor, i cili shfaqet qartë në disa çështje strategjike, ku secila palë vepron mbi baza krejtësisht të ndryshme.
Diplomacia dhe marrëveshja bërthamore: “Negociata apo sfidë?”
Një nga dallimet më të theksuara shfaqet në mënyrën e trajtimit të fuqive të mëdha, veçanërisht të Shteteve të Bashkuara.
Krahu civil dhe teknokrat e konsiderojnë marrëveshjen bërthamore si rrugën e vetme të shpëtimit për ekonominë e rrënuar të Iranit. Ata ndjekin një strategji fleksibiliteti me synimin për të arritur përfitime konkrete.
Në të kundërt, krahu ushtarak mbështetet në strategjinë e durimit strategjik, të shoqëruar me sfidim dhe qëndrim të ashpër.
Shembull praktik: Në disa raunde negociatash, Ministria e Jashtme si përfaqësuese e krahut civil ishte afër arritjes së marrëveshjeve, por papritur ndërhynin institucionet e sigurisë ose drejtues ushtarakë me deklarata që ngrinin pengesa të reja ose shtonin kërkesa më të larta.
Kjo gjë e dobëson diplomacinë civile dhe e paraqet atë para opinionit publik si të pafuqishme ose të dorëzuar.
Nga këndvështrimi i krahut ushtarak, ky veprim synon të provojë se Perëndimi i përgjigjet vetëm gjuhës së forcës, jo gjuhës së negociatave.
Menaxhimi i krizave shoqërore dhe lirive: “Përmbajtje apo shtypje?”
Sa herë që në Iran shpërthejnë valë zemërimi popullor, në sipërfaqe del edhe përplasja e thellë mbi mënyrën se si duhet të përballohen ato.
Rryma civile anon nga politika e “përmbajtjes” (Containment), përmes dhënies së premtimeve për reforma, hapjes së kanaleve të dialogut dhe ndjekjes së një politike qetësimi, me synimin për të zbutur tronditjen dhe për të shmangur përplasjet e përgjakshme që do të dëmtonin imazhin e sistemit në arenën ndërkombëtare.
Shembull praktik: Gjatë shumë trazirave të viteve të fundit, figura civile dhe politikanë të moderuar kërkuan “ndryshimin e taktikës” në mënyrën e trajtimit të protestuesve.
Megjithatë, krahu ushtarak e konsideron çdo lloj fleksibiliteti si një dritë jeshile për përshkallëzimin e kërkesave revolucionare dhe si një kërcënim të drejtpërdrejtë për sigurinë e regjimit.
Për këtë arsye, zgjidhjet civile lihen gradualisht mënjanë dhe zëvendësohen me “grushtin e hekurt të sigurisë”, ku protestuesit etiketohen si “agjentë të huaj” ose si njerëz të lidhur me forca të jashtme.
Kjo logjikë i shërben axhendës së krahut ushtarak, sepse justifikon vazhdimin e gjendjes së mobilizimit të përhershëm të aparatit të sigurisë dhe ruajtjen e kontrollit të plotë mbi rrugën dhe shoqërinë.
Në të vërtetë, përplasja ndërmjet dy rrymave në Iran nuk kufizohet vetëm në dallimet e mendimeve, por është një konflikt strukturor, ku secila palë lëviz sipas një logjike krejtësisht të ndryshme.
Lufta për burimet dhe ekonomia në hije: “Transparencë apo dominim?”
Kjo konsiderohet përplasja më e ndërlikuar, sepse lidhet drejtpërdrejt me interesat materiale dhe ekonomike.
Krahu civil, i përfaqësuar kryesisht nga Ministria e Ekonomisë dhe Financave, synon të vendosë standarde të qeverisjes së mirë, të forcojë mbikëqyrjen financiare dhe të integrojë ekonominë iraniane në sistemin ekonomik botëror, me qëllim lehtësimin e pasojave të sanksioneve.
Shembull praktik: Ky drejtim përballet drejtpërdrejt me “perandoritë ekonomike” të administruara nga institucionet ushtarake, të cilat veprojnë në zona gri, larg mbikëqyrjes parlamentare dhe kontrollit të qeverisë.
Sipas krahut ushtarak, çdo përpjekje e civilëve për të vendosur transparencë financiare ose për të rishpërndarë burimet ekonomike përbën një kërcënim të drejtpërdrejtë ndaj privilegjeve të tyre të mëdha financiare.
Për këtë arsye, krahu ushtarak përdor peshën e tij politike për të penguar çdo reformë ekonomike që mund të kufizojë privilegjet e tij, duke e lënë ekonominë iraniane peng të një dualiteti të rëndë:
- një administratë civile që kërkon reforma;
- dhe një pushtet ushtarak që kontrollon burimet reale të ekonomisë.
Së katërti: Analiza e ekuilibrit të forcave – Kush po fiton?
Duke shqyrtuar zhvillimet e dekadës së fundit, bëhet e qartë se epërsia anon në favor të krahut ushtarak, dhe kjo për disa arsye kryesore:
Kontrolli mbi aparatin e sigurisë
Krahu ushtarak kontrollon plotësisht institucionet e sigurisë dhe të rendit, gjë që i mundëson të largojë ose të neutralizojë çdo figurë civile që guxon të kapërcejë vijat e kuqe të vendosura nga sistemi.
Aleanca me institucionin fetar
Krahu ushtarak ka ndërtuar një aleancë të fortë me rrymën konservatore të institucioneve fetare, duke siguruar kështu një legjitimitet fetar për veprimet dhe politikat e tij.
Shfrytëzimi i kërcënimeve të jashtme
Sa herë që shtohen presionet ose kërcënimet nga jashtë, aq më shumë rritet legjitimiteti i logjikës ushtarake, ndërsa dobësohet pozicioni i krahut civil.
Në këtë klimë, diplomacia paraqitet si dobësi, ndërsa kontrolli i rreptë i sigurisë dhe përdorimi i forcës paraqiten si qëndresë dhe vendosmëri.
Për këtë arsye, konflikti ndërmjet rrymës civile dhe asaj ushtarake në Iran nuk është një mosmarrëveshje e zakonshme politike që mund të zgjidhet përmes zgjedhjeve, por një konflikt ekzistencial mbi identitetin e vetë shtetit.
Së pesti: Pasojat për të ardhmen e Iranit
Ky konflikt i vazhdueshëm prodhon një gjendje “paralize strategjike”. Shteti iranian jeton në mes të një kundërthënieje të thellë: nga njëra anë përpiqet të integrohet në ekonominë botërore përmes politikave të krahut civil, ndërsa nga ana tjetër ndjek politika konfrontuese të drejtuara nga krahu ushtarak.
Kjo përplasje krijon një hendek gjithnjë e më të madh ndërmjet regjimit dhe popullit, veçanërisht me brezin e ri, i cili nuk e sheh më ideologjinë ushtarake si një zgjidhje për problemet e tij ekonomike dhe të jetesës.
Nëse vazhdon margjinalizimi i plotë i krahut civil, sistemi rrezikon të humbasë “valvulën e sigurisë” që për vite me radhë ka shërbyer për të zbutur zemërimin e popullit përmes premtimeve për reforma.
Drejt një transformimi të pashmangshëm
Në përfundim, bëhet e qartë se konflikti ndërmjet rrymës civile dhe asaj ushtarake në Iran nuk është një mosmarrëveshje e përkohshme që mund të zgjidhet me zgjedhje apo me rotacion politik.
Ai është një konflikt ekzistencial mbi identitetin e shtetit iranian.
Edhe pse dominimi i krahut ushtarak mund t’i sigurojë regjimit një stabilitet afatshkurtër, në planin afatmesëm dhe afatgjatë ai:
- shton izolimin ndërkombëtar të Teheranit;
- thellon krizën e brendshme politike dhe ekonomike;
- zgjeron hendekun ndërmjet pushtetit dhe shoqërisë.
Sipas autorit, rruga e vetme për të garantuar vazhdimësinë dhe qëndrueshmërinë e shtetit është:
- sundimi i ligjit;
- fuqizimi i institucioneve civile;
- rikthimi i institucionit ushtarak në kazermat e tij dhe në misionin e tij mbrojtës;
- largimi i ushtrisë nga ndërhyrja në politikë dhe ekonomi.
Pa një transformim të tillë rrënjësor, përplasja ndërmjet dy rrymave do të vazhdojë të dominojë skenën e brendshme iraniane, duke paralajmëruar tronditje të forta politike dhe shoqërore në vitet e ardhshme.
Shënim: Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimin editorial të rrjetit Al Jazeera. Al Jazeera.
