Shkruar nga: Ahmed Mansour
Kur presidenti Donald Trump u ul përballë homologut të tij kinez Xi Jinping në Pekin, në maj të vitit 2026, në tryezë nuk ishte vetëm tregtia. Në qendër të bisedimeve ishte një teknologji që analistët e përshkruajnë si transformimin më të madh që nga koha kur energjia elektrike ndriçoi shtëpitë amerikane në vitet njëzet të shekullit të kaluar.
Inteligjenca artificiale është bërë çmimi më i madh gjeopolitik i kohës sonë. Ajo është një teknologji me përdorim të përgjithshëm, e aftë të krijojë epërsi në të gjithë ekonominë, ndërsa njëkohësisht ka përdorime të drejtpërdrejta ushtarake dhe të sigurisë. Për më tepër, komponentët e saj kryesorë – veçanërisht çipat më të avancuar – prodhohen vetëm nga një numër shumë i kufizuar kompanish dhe shtetesh. Pikërisht nga ky ndërthurim ka lindur gara teknologjike më e ashpër e epokës sonë.
Por çfarë tregojnë në të vërtetë shifrat?
Raporti i vitit 2026 i Indeksit të Inteligjencës Artificiale të publikuar nga Instituti Stanford për Inteligjencën e Përqendruar te Njeriu (HAI) arrin në përfundimin se Kina “pothuajse e ka fshirë të gjithë epërsinë amerikane”.
Deri në janar 2025, dukej se Shtetet e Bashkuara e kishin garën nën kontroll. Mirëpo gjithçka ndryshoi kur një laborator i vogël dhe pothuajse i panjohur kinez, DeepSeek, prezantoi modelin e tij R1, i trajnuar – sipas deklarimeve të kompanisë – me çipa më pak të fuqishëm dhe me një kosto shumë më të ulët.
Ajo që u quajt më pas “Momenti DeepSeek” tronditi tregjet financiare, fshiu miliarda dollarë nga vlera e kompanisë NVIDIA brenda një dite të vetme tregtimi dhe riktheu pyetjen që vazhdon të dominojë si në Uashington ashtu edhe në Pekin:
Kush do ta fitojë garën e inteligjencës artificiale?
Megjithatë, revista TIME paralajmëroi në mars 2026 se kjo pyetje është tepër e thjeshtuar, sepse në realitet nuk bëhet fjalë për një garë të vetme, por për disa gara që zhvillohen paralelisht.
Çfarë tregojnë shifrat?
Raporti i Stanfordit konstaton se modeli më i mirë amerikan në mars 2026 kishte vetëm 2.7% epërsi ndaj konkurrentit më të afërt kinez, ndërkohë që të dy vendet kishin ndërruar vendin e parë disa herë që nga fillimi i vitit 2025.
Në shumë fusha Kina tashmë ka kaluar në krye:
* është lider botëror në numrin e studimeve shkencore mbi inteligjencën artificiale dhe në citimet akademike;
* zotëron rreth 74% të të gjitha patentave globale të lidhura me inteligjencën artificiale;
* instalon robotë industrialë me një ritëm rreth nëntë herë më të lartë se ai i Shteteve të Bashkuara.
Nga ana tjetër, Amerika vazhdon të dominojë fuqishëm në financim.
Vetëm gjatë një viti, investimet private amerikane në inteligjencën artificiale arritën në rreth 258.9 miliardë dollarë, ndërsa Kina regjistroi 12.4 miliardë dollarë.
Beteja vendimtare nuk zhvillohet te modelet, por te fuqia llogaritëse
Përplasja e vërtetë nuk ka të bëjë me modelet e inteligjencës artificiale, por me atë që quhet “fuqi llogaritëse” – pra çipat dhe qendrat e të dhënave ku trajnohen dhe funksionojnë këto modele.
Në këtë aspekt diferenca është shumë më e madhe.
Revista Foreign Affairs, në artikullin “Miti i garës së inteligjencës artificiale”, vlerëson se kompanitë amerikane kontrollojnë rreth 70% të kapacitetit global llogaritës, ndërsa Kina vetëm rreth 10%.
Nga kjo perspektivë, Dario Amodei, drejtori ekzekutiv i Anthropic, argumenton në artikullin e tij “Mbi DeepSeek dhe kontrollet e eksportit” se kufizimet mbi eksportin e çipave janë një “mjet ekzistencial”.
Sipas tij, e ardhmja e botës do të marrë një nga dy format:
* një rend njëpolar, ku lidershipi mbetet në duart e Uashingtonit;
* ose një rend bipolar, ku Kina arrin atë që ai e përshkruan si “një vend të tërë gjeniësh brenda një qendre të vetme të dhënash”.
Në Forumin Ekonomik Botëror në Davos ai e çoi paralajmërimin deri aty sa krahasoi shitjen e çipave H200 Kinës me shitjen e armëve bërthamore Koresë së Veriut.
Pikëpamja e kundërt
Në anën tjetër qëndron Jensen Huang, themeluesi i NVIDIA, kompania e parë në histori që kaloi vlerën prej 5 trilionë dollarësh.
Në një intervistë për Financial Times në nëntor 2025 ai deklaroi:
“Kina do ta fitojë garën e inteligjencës artificiale.”
Më vonë ai e zbuti këtë deklaratë duke thënë se Kina është vetëm “një fraksion sekonde pas Amerikës”.
Që nga konferenca Computex 2025, Huang ka këmbëngulur se kufizimet mbi eksportin e çipave kanë dështuar.
Sipas tij, ato nuk e ndalën Kinën, por e shtynë të zhvillojë industrinë e saj vendase përmes kompanive si Huawei dhe Cambricon.
Edhe Instituti Brookings mbështet këtë shqetësim.
Sipas dëshmisë së studiuesit Kyle Chan para Kongresit amerikan, çipat e prodhuar në Kinë tashmë përbënin rreth 41% të tregut kinez në vitin 2025, ku afro gjysma prodhohej nga Huawei. Para vitit 2023, NVIDIA kontrollonte mbi 90% të këtij tregu.
Pengesa tjetër: energjia elektrike
Problemi nuk ndalet te çipat.
Pengesa tjetër është energjia elektrike.
Ndërsa rrjetet energjetike në disa qytete amerikane po hasin vështirësi deri në atë pikë sa kompani të mëdha ndërtojnë termocentralet e tyre private, Kina vazhdon të zgjerojë me ritme të larta prodhimin e energjisë nga qymyri, centralet bërthamore dhe burimet e rinovueshme.
Sipas vlerësimeve të cituara nga revista TIME, deri në vitin 2030 Kina mund të disponojë rreth 400 gigavat kapacitet shtesë, afërsisht katër herë më shumë se kapaciteti aktual bërthamor i Shteteve të Bashkuara.
Edhe Jensen Huang pranon se energjia e subvencionuar dhe procedurat më të thjeshta administrative u japin operatorëve kinezë të qendrave të të dhënave një avantazh që Perëndimi e ka të vështirë ta arrijë.
Drejt cilës vijë finishi po vrapojmë?
Sipas Foreign Affairs, rezultati më i mundshëm nuk është një fitore e plotë amerikane apo kineze, por një botë bipolare asimetrike, ku secila fuqi dominon fusha të ndryshme.
* Amerika mbetet lidere në modelet më të fuqishme dhe me kod të mbyllur.
* Kina dominon përhapjen e modeleve të lira dhe me kod të hapur, të cilat tërheqin shumë vende të Jugut Global.
Kyle Chan e përmbledh shqetësimin amerikan me një fjali:
“Frika më e madhe në Uashington është që Kina ta arrijë e para inteligjencën e përgjithshme artificiale (AGI).”
Ndërsa Bill Drexel, nga Instituti Hudson, e konsideron këtë garë “ekzistenciale” për Pekinin, i cili e sheh teknologjinë si çelësin për të kapërcyer një histori të gjatë marrëveshjesh të padrejta.
Edhe Demis Hassabis, drejtues i Google DeepMind dhe fitues i Çmimit Nobel në Kimi, vlerëson se diferenca mes modeleve kineze dhe atyre perëndimore tashmë matet me muaj, jo më me vite.
Politika amerikane mbetet kontradiktore
Edhe vetë politika amerikane e ndërlikon panoramën.
Presidenti Trump shfuqizoi në maj 2025 rregulloren mbi shpërndarjen globale të inteligjencës artificiale të trashëguar nga administrata Biden.
Më pas lejoi shitjen e çipave H200, çipat e dytë më të fuqishëm të NVIDIA-s, për rreth dhjetë kompani kineze, me një tarifë prej rreth 15%, që derdhej në Thesarin amerikan.
Në të njëjtën kohë, Kongresi po shtynte në drejtim të kundërt përmes Ligjit për Sigurinë e Çipave.
Chatham House e përshkruan këtë si “më e keqja e të dy botëve”: një kombinim i njëkohshëm i ashpërsimit dhe lehtësimit të rregullave, që krijon pasiguri në zinxhirët globalë të furnizimit.
Megjithatë, David Sacks, i ngarkuari për inteligjencën artificiale në Shtëpinë e Bardhë, këmbëngul se Kina ndodhet vetëm tre deri në gjashtë muaj pas Shteteve të Bashkuara.
Ky vlerësim bëri që platforma PolitiFact ta klasifikojë pretendimin e Trumpit se Amerika është “shumë përpara Kinës” si “gjysmë i saktë”.
Përfundimi
Ndoshta kjo garë nuk ka fare një vijë të vetme finishi.
Amerika dhe Kina po vrapojnë drejt objektivave të ndryshme.
Shtetet e Bashkuara synojnë epërsinë cilësore dhe arritjen e inteligjencës së përgjithshme artificiale (AGI).
Ndërkohë Kina synon të përhapë inteligjencën artificiale në çdo hallkë të ekonomisë, shoqërisë dhe ushtrisë së saj.
Në këtë garë po shfaqen edhe aktorë të tretë, si vendet e Gjirit, të pasura me energji, dhe India, e cila zotëron një nga rezervuarët më të mëdhenj të talenteve në botë. Këto vende nuk synojnë të jenë vetëm spektatorë, por pjesëmarrës aktivë.
Megjithatë, siç paralajmërojnë shumë studiues, rreziku më i madh është që të dy superfuqitë të përqendrohen aq shumë te fitorja, sa të neglizhojnë rreziqet e përbashkëta që sjell përshpejtimi i zhvillimit të inteligjencës artificiale.
Ndoshta historia do ta kujtojë epokën tonë si kohën e një gare që nuk e fitoi askush, sepse të gjithë vraponin pa u ndalur drejt vijave të ndryshme të finishit, të cilat as nuk i shihnin e as nuk i kuptonin njëri-tjetrit.
