Studiimi i sjelljes njerëzore dhe i transformimeve shoqërore nuk mund të shkëputet nga analiza e rrethanave historike, ekonomike dhe kulturore që e rrethojnë individin. Në këtë kontekst, mendimi i Ibn Haldunit zë një vend themelor në teorinë shoqërore, pasi ai e zhvendos vëmendjen nga natyra e lindur e njeriut drejt ndikimit të zakoneve dhe përvojave të përsëritura. Siç shprehet ai, “njeriu është bir i zakoneve dhe i asaj me të cilën është mësuar, e jo bir i natyrës dhe i temperamentit të tij”, duke theksuar se sjellja e fituar, kur bëhet e qëndrueshme, merr funksionin e natyrës së dytë.
Ibn Halduni shkon më tej duke argumentuar se ndryshimi i kushteve përreth — qofshin ato ekonomike, shoqërore apo politike — sjell domosdoshmërisht një transformim të thellë te individi. Luftërat, uritë, katastrofat natyrore dhe krizat e vazhdueshme nuk ndikojnë vetëm në strukturat materiale të jetës, por edhe në kulturën, moralin, sjelljen, zakonet dhe madje edhe në bindjet fetare të njerëzve. Në këtë kuptim, individi që jeton nën rrethana të reja ekstreme mund të shndërrohet në një “njeri tjetër”, i ndryshëm nga ai që ishte më parë, si në mendim ashtu edhe në veprim.
Kjo qasje gjen mbështetje edhe në mendimin modern sociologjik dhe antropologjik. Thënia e Samuel Zwemerit, “nuk mund ta kuptojmë një njeri, nëse nuk e njohim mjedisin e tij”, përforcon idenë se individi nuk mund të analizohet në mënyrë të izoluar nga konteksti i tij shoqëror dhe historik. Mjedisi nuk është thjesht një sfond pasiv, por një faktor aktiv që formëson vetëdijen, vlerat dhe sjelljen njerëzore.
Një shembull historik domethënës i këtij ndikimi është pushtimi mongol i botës islame. Përtej shkatërrimit material dhe humbjeve të mëdha njerëzore, një nga pasojat më të rënda të këtij pushtimi ishte ndryshimi i përbërjes demografike dhe fetare. Masakrat dhe shkatërrimet e gjera, që shtriheshin nga skajet e Kinës deri në Levant, krijuan kushte të reja shoqërore që sollën transformime të thella në strukturën e popullsisë dhe në bindjet e saj fetare. Kështu, ngjarjet historike nuk ndikuan vetëm në hartën politike të rajonit, por edhe në identitetin shoqëror dhe kulturor të komuniteteve islame.
Në përfundim, citatet dhe analizat e mësipërme tregojnë qartë se njeriu është produkt i një ndërveprimi të vazhdueshëm midis vetes dhe mjedisit të tij. Kuptimi i historisë, i shoqërisë dhe i individit kërkon domosdoshmërisht një analizë të thellë të rrethanave që e formësojnë atë, ashtu siç kanë theksuar si mendimtarët klasikë, ashtu edhe studiuesit modernë.
Nga Hoxhë Bekir Halimi
