Samir al-Araki – Shkrimtar dhe studiues në çështjet turke
⸻
Kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu (djathtas) dhe Presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan (Al Jazeera)
Ndoshta është një fati gjeostrategjik për një shtet si Turqia që të jetë i rrethuar nga topa zjarri që rrokullisen nga çdo drejtim, dhe kjo kërkon një nivel të lartë mençurie në mënyrën e trajtimit, për të mos lejuar që këto flakë të përfshijnë vetë brendësinë e Turqisë.
Pothuajse sapo Ankaraja mori frymë e lehtësuar pas rrëzimit të regjimit të Bashar al-Asadit, flakët shpërthyen sërish në kufirin lindor, me fillimin e agresionit izraelit ndaj territoreve iraniane, që u përshkallëzua në sulme të ndërsjella.
Irani nuk është vetëm një shtet fqinj për Turqinë, por përfaqëson një histori të gjatë që lidhi të dyja shtetet me lidhje etnike dhe gjeokulturore, veçanërisht në epokën e Seldjukëve që u shtrinë nga Azia Qendrore dhe e vendosën shtetin e tyre në Azinë Perëndimore – gjeografia e sotme e Iranit – përpara se të zgjerojnë kontrollin në Anadoll.
Por me themelimin e shtetit Safavid në shekullin XVI dhe lindjen e ndasive fetare (shiitë-sunitë), marrëdhënia u kthye në rivalitet të ashpër, që kulmoi me përplasjen ushtarake në Çaldiran në vitin 1514, të fituar nga osmanët, çka çoi më pas në Traktatin e Amasjes mes Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm dhe Shah Tahmaspit I.
Ky traktat ishte marrëveshja e parë e paqes mes të dy shteteve, që ndihmoi në përcaktimin e kufijve dhe zonave të ndikimit – realitet që ende ndikon marrëdhëniet edhe sot, pavarësisht ndryshimit të sistemeve të qeverisjes. Por, thelbi i përhershëm i këtyre marrëdhënieve mbetet: rivalitet i kontrolluar.
⸻
Vlerësimi strategjik turk
Nga deklaratat e zyrtarëve të lartë turq, bëhet e qartë se Ankaraja nuk u befasua nga përshkallëzimi i fundit izraelit në rajon.
• Në tetor 2024, ministri i Jashtëm Hakan Fidan paralajmëroi për mundësinë e një lufte mes Iranit dhe Izraelit, duke theksuar nevojën që Turqia të përgatitet për një luftë rajonale të pritshme.
• Presidenti Rexhep Tajip Erdogan, edhe pse nuk ndërpreu pushimet në Marmaris, publikoi një deklaratë në platformën “X”, ku ai:
1. I ngarkoi Izraelit përgjegjësinë për zhvillimet, duke e cilësuar sulmin si provokim të qartë dhe shkelje të ligjit ndërkombëtar.
2. Paralajmëroi për rrezikun e strategjisë së Netanyahu-t, që po e tërheq rajonin dhe botën drejt katastrofës.
3. E lidhi sulmin me negociatat për programin bërthamor iranian dhe me presionet ndërkombëtare kundër mizorive në Gaza.
4. Kërkoi nga bashkësia ndërkombëtare të vendosë kufij ndaj agresionit izraelit.
Në të njëjtën kohë, Ministria e Jashtme turke zhvilloi një mbledhje urgjente me katër zyrtarë të lartë: ministrin Fidan, ministrin e Mbrojtjes Yaşar Güler, shefin e shtabit Metin Gürak dhe kreun e inteligjencës Ibrahim Kalın.
Qëllimi ishte dyfish: të qetësonte opinionin e brendshëm për përgatitjen e shtetit, dhe të njoftonte indirekt se Turqia nuk është e paprekur nga pasojat e krizës.
Në deklaratën e mëvonshme, Fidan e lidh konfliktin me tragjedinë humanitare në Gaza, destabilizimin e Libanit dhe tentativat për të pushtuar Sirinë, siç u shpreh ai.
Ai theksoi se diplomacia është e vetmja alternativë ndaj luftës, dhe përmendi rëndësinë e negociatave bërthamore – duke e afruar pozicionin e Turqisë me SHBA-në për të ndaluar posedimin bërthamor nga Irani, për shkak të rivalitetit rajonal.
⸻
“Mesazh i rrezikshëm për Turqinë”
Lideri i Partisë së Lëvizjes Nacionaliste (MHP), Devlet Bahçeli, deklaroi se sulmi izraelit ndaj Iranit është “mesazh i rrezikshëm për Turqinë”, dhe se qëllimi i fshehur i Tel Avivit është pikërisht Turqia.
Ai tha:
“Ndalimi i Izraelit është detyrë historike për ruajtjen e sigurisë kombëtare të Turqisë dhe stabilitetit të rajonit.”
Bahçeli kishte paralajmëruar edhe më herët për “lakmitë izraelite”, duke thënë:
“Sot problemi nuk është Bejruti, por Ankaraja. Qëllimi final është Anatolia.”
Kjo qasje ishte evidente edhe në deklaratat e Erdoganit, që e cilësoi luftën heroike të Hamasit në Gaza si pjesë të mbrojtjes së vetë Turqisë kundër projektit agresiv sionist.
⸻
Përballja me krizën
Sot mund të themi me bindje se lufta rajonale po troket fort në dyert e Turqisë, dhe Izraeli mund të përpiqet ta tërheqë atë brenda, qoftë përmes intensifikimit të sulmeve në Siri, apo përmes përpjekjeve për pushtimin e Damaskut – çka Erdogan e kishte paralajmëruar qysh para rrëzimit të Asadit.
⸻
Kufizuesit strategjikë të Ankarasë (sipas analizës)
1. Moslejimi i një fitoreje të qartë izraelite kundër Iranit, pasi kjo do i jepte Netanyahu-t më shumë fuqi për të shtyrë kufijtë e agresionit edhe ndaj Turqisë. Kujtojmë deklaratën e tij në Knesset ku tha:
“Perandoria Osmane nuk do të rikthehet” – një mesazh i drejtpërdrejtë për Ankaranë.
2. Parandalimi i rrëzimit të regjimit iranian, pasi do të sillte pasoja të ngjashme me Irakun pas Sadamit: migrim masiv, vakum sigurie, rritje të terrorizmit etj.
3. Ruajtja e marrëdhënieve me administratën e Donald Trump, pa u përfshirë thellë në konflikt, me qëllimin për të ndërmjetësuar mes Uashingtonit dhe Teheranit dhe për të frenuar Tel Avivin.
4. Zgjerimi i sistemit rajonal të sigurisë, të nisur me Sirinë dhe Jordaninë, dhe përfshirja e Egjiptit si lojtar kyç. Përvoja e “Tufanit të Al-Aksasë” (Tetor 2023) tregoi se veprimi i izoluar nuk funksionon.
⸻
Fitimet potenciale të Turqisë
Përkundër rreziqeve, dobësimi i Iranit mund të sjellë përfitime strategjike për Turqinë në dy çështje:
1. Dosja e PKK-së: që ka lidhje të ngushta me Gardën Revolucionare. Dobësimi i Iranit mund të çojë në shuarjen e bashkëpunimit dhe çarmatimin e grupit në Kandil (Irak), YPG në Siri dhe SDF.
2. Korridori strategjik Zangezur: që lidh Turqinë me Azerbajxhanin – një projekt i kundërshtuar nga Irani, por që mund të rihapet nëse Teherani dobësohet.
⸻
Përfundim
Të gjitha treguesit dëshmojnë se Ankaraja është përgatitur herët për një luftë rajonale të mundshme, sidomos me përshkallëzimin e konfliktit Izrael–Iran. Por pa dyshim, Turqia nuk do të dëshironte të arrinte në këtë pikë në këtë moment.
Shënim: Opinioni i autorit nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimin editorial të Al Jazeera.
