/Nga Ali Lefta Said/
Kur i vështrojmë tribunat sportive, nuk shohim thjesht turma njerëzish që kanë ardhur për të ndjekur një ndeshje ose për të mbështetur një ekip. Përkundrazi, shohim modele të ndryshme të sjelljes njerëzore që formësohen sipas natyrës së hapësirës ku ndodhen. Tifozi që brohoret me zë të lartë në një stadium futbolli, mund ta gjejmë pas disa ditësh të ulur në heshtje të plotë në tribunat e një ndeshjeje tenisi, pa ndier asnjë kundërshti mes këtyre dy qëndrimeve.
Ky kontrast ngre një pyetje të rëndësishme: A e krijon publiku kulturën e tifozllëkut, apo është vetë sporti ai që formëson publikun e tij?
Prandaj, tifozllëku sportiv nuk është thjesht një reagim emocional ndaj rezultatit të një ndeshjeje apo paraqitjes së një lojtari. Ai përfaqëson një sistem simbolesh, zakonesh dhe sjelljesh që formohen me kalimin e kohës, derisa bëhen pjesë e identitetit të vetë lojës. Nga kjo perspektivë, stadiumet mund të shihen si hapësira kulturore që zbulojnë shumëçka rreth koncepteve të përkatësisë, identitetit, lirisë dhe dallimeve mes njerëzve.
1. Tifozllëku dhe veçantia e çdo sporti
Nuk mund ta shohim tifozllëkun sportiv si një sjellje të vetme të publikut që përsëritet në të gjitha sportet, sepse secili sport ka kulturën e vet, e cila prodhon një mënyrë të veçantë të ndërveprimit me tifozët.
Ashtu siç sportet kanë rregulla dhe stile teknike të ndryshme, ato kanë edhe sistemet e tyre simbolike dhe semiotike, të cilat pasqyrohen drejtpërdrejt në mënyrën se si tifozët reagojnë dhe shprehen. Për këtë arsye, tifozi bëhet pjesë e strukturës së vetë lojës; ai ndikohet nga ritmi i saj, rregullat dhe niveli i emocionit që ajo prodhon, më shumë sesa nga dëshira e tij personale për t’u shprehur.
Kultura e tifozllëkut ndërtohet nga shumë faktorë, si natyra e garës, imazhi i sportistëve, niveli i mbulimit mediatik, si edhe traditat dhe zakonet që ky sport ka krijuar ndër vite në mesin e tifozëve. Prandaj, jo të gjitha sportet prodhojnë të njëjtin lloj sjelljeje kolektive; secili prej tyre krijon gjuhën e vet të shprehjes, emocionit dhe përkatësisë.
Nëse marrim si shembull futbollin dhe tenisin – dy nga sportet më të përhapura dhe më të pranishme në media – vërejmë se dallimi mes tyre nuk qëndron vetëm te mënyra e lojës, por shtrihet edhe te natyra e vetë publikut.
Në futboll, brohoritjet, këngët dhe duartrokitjet e pandërprera konsiderohen pjesë e natyrshme e atmosferës së ndeshjes. Ndërsa në tenis, heshtja, përqendrimi dhe respektimi i momenteve të lojës shndërrohen në pjesë të rregullave të pashkruara të ndjekjes së ndeshjes.
Semiotika e tifozllëkut nuk fillon me fishkëllimën e parë të arbitrit dhe nuk përfundon me atë të fundit. Ajo nis shumë kohë përpara ndeshjes, në çastin kur tifozi zgjedh ngjyrat e ekipit të tij, ngre flamujt dhe parullat, merr pjesë në diskutime dhe bën parashikime për rezultatin.
Në atë moment, përkatësia sportive shndërrohet në një praktikë kulturore dhe shoqërore që i tejkalon kufijtë e vetë garës sportive.
2. Futbolli dhe kultura e përkatësisë
Futbolli dallohet si sporti me bazën më të madhe të tifozëve në botë, gjë që e bën atë modelin më të qartë për studimin e kulturës së tifozllëkut. Figura e tifozit në futboll nuk kufizohet vetëm në tribunat e stadiumit apo në pamjet televizive. Ajo fillon disa ditë përpara ndeshjes, kur tifozët angazhohen me analiza, parashikime dhe përgatitje të ndryshme.
Ndeshjet e mëdha shndërrohen në ngjarje sportive, shoqërore dhe kulturore, ku ndërthuren shumë elemente që shpesh nuk lidhen drejtpërdrejt me vetë lojën, por me ndjenjën e përkatësisë dhe besnikërisë ndaj klubit ose kombëtares.
Pikërisht për këtë arsye, shtetet organizatore të kampionateve botërore krijojnë zona të posaçme për tifozët, të cilat shndërrohen në hapësira festimi, njohjeje dhe shkëmbimi kulturash. Tifozët nuk mjaftohen vetëm me valëvitjen e flamujve apo veshjen me ngjyrat e ekipeve të tyre të preferuara, por shprehin identitetin e tyre përmes këngëve, pankartave, koreografive artistike dhe aktiviteteve të shumta që shoqërojnë turnetë.
Prandaj mund të thuhet se futbolli nuk përcjell vetëm garën sportive, por edhe një kulturë të plotë tifozllëku, e cila është bërë pjesë e identitetit të tij global. Brohoritjet kolektive, emocionet e forta, protestat, duartrokitjet e pandërprera dhe manifestimet e ndryshme janë elemente përbërëse të semiotikës së kësaj loje.
Megjithatë, kultura e tifozllëkut në futboll nuk kufizohet vetëm në atë që ndodh brenda stadiumit. Ajo shtrihet edhe përtej tij. Në kampionatet botërore dhe kontinentale, ku marrin pjesë tifozë nga vende të ndryshme, shfaqet një lloj tifozllëku që pothuajse bëhet i pavarur nga vetë ndeshja.
Shumë tifozë e shohin këtë ngjarje si një mundësi për t’u takuar me njerëz të rinj, për të udhëtuar dhe për të njohur kultura të ndryshme. Në këtë mënyrë, tifozllëku bëhet më shumë një aktivitet kulturor sesa thjesht ndjekje e një gare sportive.
Ekziston edhe një aspekt tjetër. Për disa njerëz, hapësira e tifozllëkut është një mundësi për të ushtruar forma lirie që nuk i përjetojnë me të njëjtën masë në jetën e përditshme. Për këtë arsye, mbrëmjet sportive nuk janë vetëm tubime për të ndjekur rezultatet e ndeshjeve, por shndërrohen në ngjarje kulturore ku ndërthuren muzika, kënga, vallëzimi dhe artet popullore.
Kështu, ndeshja bëhet boshti i një feste njerëzore shumë më të gjerë sesa vetë kufijtë e sportit.
3. Tenisi dhe kultura e qetësisë
Në dallim nga futbolli, tenisi duket sikur imponon mbi publikun e tij një model krejtësisht tjetër të sjelljes dhe ndërveprimit. Tifozët që në ndeshjet e futbollit mund të shfaqen me entuziazmin dhe emocionet më të mëdha, në tribunat e tenisit shndërrohen në një publik të qetë, të disiplinuar dhe që ndjek zhvillimin e ndeshjes me heshtje e përqendrim të madh.
Kjo nuk lidhet me faktin se kemi të bëjmë me njerëz të ndryshëm, por me kulturën e ndryshme që prodhon vetë loja.
Edhe pse publiku i tenisit nuk i afrohet numerikisht tifozëve të futbollit, ai mbetet publiku më i madh ndër sportet jashtë futbollit. Megjithatë, prania e tij bart domethënie të ndryshme kulturore.
Në tenis, tifozllëku nuk mbështetet te brohoritjet kolektive apo zhurma e vazhdueshme, por te duartrokitjet e rregullta që vijnë vetëm në momente të caktuara të ndeshjes. Ndërsa gjatë shkëmbimit të topit, heshtja është pothuajse pjesë e rregullave të pashkruara të lojës, sepse çdo zhurmë e papritur mund të ndikojë në përqendrimin e lojtarëve.
Nga kjo perspektivë, publiku nuk është thjesht një spektator, por një partner në krijimin e atmosferës së ndeshjes. Tifozi i tenisit nuk kërkon ta imponojë praninë e tij me zërin e lartë, por përmes respektimit të rregullave të shikimit, të cilat kërkojnë vëmendje, dëgjim dhe respekt për ritmin e lojës.
Prandaj, tribunat shndërrohen në një hapësirë të organizuar ku mbizotëron ndjekja e kujdesshme e lojës më shumë sesa emocionet kolektive të vrullshme.
Ky model ndërveprimi ka ndihmuar në krijimin e një imazhi botëror që e lidh tenisin me qetësinë, elegancën dhe disiplinën. Ndoshta për këtë arsye, në imagjinatën kolektive tenisi është lidhur shpesh me atë që quhet kulturë aristokratike, edhe pse në realitet publiku i tij përbëhet nga shtresa të ndryshme shoqërore.
Po ashtu, turnetë e mëdhenj të tenisit nuk njihen për festivalet e zhurmshme që shoqërojnë futbollin, por për atmosferën e tyre të qetë, ku përqendrimi bëhet pjesë e kënaqësisë së vetë shikimit të ndeshjes.
4. Nga kultura e tifozllëkut te dallimi kulturor
Krahasimi mes futbollit dhe tenisit tregon se kultura e tifozllëkut nuk është një sjellje e rastësishme që krijohet vetëm nga publiku, por është një pasqyrim i drejtpërdrejtë i natyrës së vetë sportit. Çdo sport krijon gjuhën e tij të veçantë të tifozllëkut dhe u imponon tifozëve modele të caktuara të shprehjes, emocionit dhe ndërveprimit.
Për këtë arsye, i njëjti tifoz mund të jetë i zhurmshëm në tribunat e futbollit dhe i qetë në ato të tenisit, sepse ajo që ndryshon nuk është personaliteti i tij, por korniza kulturore brenda së cilës ai vepron.
Nga ky këndvështrim, tifozllëku mund të shihet si një praktikë kulturore dhe semiotike, e formuar nga bashkëveprimi i tre elementeve kryesore:
1. Natyra e sportit.
2. Ndikimi i medias.
3. Sjellja e publikut.
Sporti përcakton kornizën e përgjithshme të sjelljes, media e zgjeron ndikimin e saj dhe i transmeton simbolet e sportit te publiku, ndërsa tifozët i riprodhojnë këto simbole dhe i shndërrojnë ato në praktika kolektive, të cilat me kalimin e kohës bëhen pjesë e identitetit të vetë sportit.
Kur këta elementë ndërthuren, sporti nuk mbetet më vetëm një garë fizike, por shndërrohet në një fenomen të gjerë kulturor dhe shoqëror. Ndeshjet nuk prodhojnë vetëm fitore e humbje, por krijojnë edhe forma të përkatësisë, kujtesës kolektive dhe ritualeve të përbashkëta, të cilat u japin individëve ndjenjën e identitetit dhe të integrimit në komunitet.
Ndoshta mësimi më i rëndësishëm që na jep sporti është se dallimi kulturor nuk do të thotë konflikt apo përplasje, por shpreh larminë e mënyrave se si njerëzit e përjetojnë dhe e shprehin botën e tyre.
Ashtu si në kampionatet botërore bashkëjetojnë tifozë që flasin gjuhë të ndryshme dhe i përkasin kulturave të ndryshme nën ombrellën e pasionit për sportin, po ashtu bashkëjetojnë edhe forma të ndryshme tifozllëku, pa e përjashtuar apo mohuar njëra-tjetrën.
Prandaj mund të thuhet se kultura e tifozllëkut nuk është thjesht një dukuri dytësore sportive, por një dritare përmes së cilës mund të kuptojmë mënyrën se si formësohet sjellja njerëzore brenda grupeve shoqërore.
Nga tribunat mund të lexohen konceptet e përkatësisë, identitetit, lirisë, shprehjes dhe dallimit kulturor. Pikërisht kjo e bën sportin më shumë sesa një lojë, ndërsa tifozin më shumë sesa një spektator; të dy bëhen pjesë e një dukurie shumë më të gjerë kulturore dhe njerëzore, e cila shtrihet përtej kufijve të fushës së lojës.
