Artikulli i Fareed Zakarias nis nga pretendimi i përhapur në disa qarqe konservatore amerikane se “qytetërimi perëndimor po zhduket” për shkak të emigracionit, politikave të identitetit dhe zhvillimeve kulturore në Evropë. Sipas tij, ky diagnozim është i gabuar sepse e keqkupton thelbin e asaj që e bëri Perëndimin të suksesshëm historikisht.
Thelbi i suksesit perëndimor
Zakaria argumenton se Perëndimi nuk u dallua kurrë nga uniteti etnik, kulturor apo fetar; përkundrazi, këto lloj identitetesh homogjene kanë qenë tipike për shumicën e shoqërive në histori. Ajo që e veçoi Perëndimin ishte krijimi gradual i kufijve ndaj pushtetit të shtetit dhe sundimtarëve:
- Sundimi i ligjit
- Të drejtat individuale të garantuara
- Gjyqësor i pavarur
- Mbrojtje e fortë e pronës private
- Hapësirë e gjerë për shoqërinë civile dhe iniciativën private
Ky kufizim i pushtetit politik lejoi konkurrencë ekonomike, inovacion, investim afatgjatë dhe liri mendimi, duke prodhuar demokraci stabile dhe prosperitet.
Kërcënimi i brendshëm në SHBA
Teza qendrore e artikullit është se rreziku real për këtë trashëgimi nuk po vjen nga Evropa apo nga emigracioni, por nga zhvillimet e brendshme në Shtetet e Bashkuara, ku pushteti i ekzekutivit dhe i aparatit shtetëror po zgjerohet në mënyra që anashkalojnë ose dobësojnë rregullat dhe institucionet kufizuese.
Ai përshkruan disa prirje shqetësuese:
- Përdorim më i gjerë dhe më agresiv i agjencive federale të zbatimit të ligjit, me veprime që duken të shkëputura nga kontrolli i zakonshëm gjyqësor;
- Presion i shtuar ndaj institucioneve të shoqërisë civile si mediat, universitetet, OJQ-të dhe edhe bizneset private, për t’u rreshtuar me vijën politike të pushtetit;
- Dobësim praktik i frymës së Amendamentit të Parë (liria e shprehjes dhe e organizimit) përmes frikësimit, kërcënimit me hetime apo ndëshkime administrative.
Nga rregullat e barabarta te klientelizmi
Zakaria thekson se ky model nuk konsiston thjesht në “më shumë shtet”, por në një mënyrë tjetër ushtrimi të pushtetit: jo përmes rregullave të përgjithshme e të barabarta për të gjithë, por përmes marrëveshjeve të drejtpërdrejta, përjashtimeve dhe favoreve selektive. Në një sistem të tillë, qeveria shpërblen aktorët ekonomikë e shoqërorë që bashkëpunojnë dhe ndëshkon ata që kundërshtojnë, duke i thirrur, negociuar apo presionuar individualisht.
Pasoja, sipas tij, është transformimi i kapitalizmit nga një fushë loje me rregulla të qarta dhe konkurrencë të hapur në një sistem klientelist, ku suksesi varet nga afërsia me pushtetin politik. Kjo i ngjan modeleve të vendeve si Hungaria apo Rusia, ku formalisht ekzistojnë zgjedhje dhe treg, por praktikisht institucionet e pavarura që mbajnë pushtetin nën kontroll dobësohen njëra pas tjetrës.
“Zhdukja qytetëruese” do të nënkuptonte pikërisht humbjen e atyre mekanizmave kufizues: nëse shteti mund të arrestojë, hetojë, shpërblejë apo shkatërrojë pa barriera efektive ligjore e institucionale, atëherë Perëndimi pushon së qeni i veçantë dhe bëhet si shumë shoqëri të tjera ku të fortët politikisht dominojnë të dobëtit.
Përfundimi
Zakaria përfundon se debati për identitetin kulturor apo përqindjen e emigrantëve e humb thelbin e problemit. Sipas tij, edhe një shoqëri shumë e larmishme mund të jetë plotësisht “perëndimore” nëse pushteti i shtetit është i kufizuar dhe qytetarët janë të mbrojtur nga ligji; ndërsa edhe një shoqëri homogjene mund të rrëshqasë drejt autoritarizmit nëse këto kufij shemben.
Prandaj alarmi i tij nuk është për ndryshimet demografike apo kulturore, por për normalizimin e zgjerimit të pakontrolluar të pushtetit shtetëror dhe dobësimin e institucioneve të pavarura. Nëse kjo prirje vazhdon, argumenton ai, rreziku më i madh për qytetërimin perëndimor nuk do të vijë nga jashtë, por nga transformimi i vetë Amerikës në një sistem ku ligji zëvendësohet gradualisht nga vullneti dhe interesat e atyre që janë në pushtet.
