Abdullah Altuncu, Daily Sabah
Pas pushtimit të Jerusalemit Lindor nga Izraeli në vitin 1967, u vendos një marrëveshje e njohur si “status quo” për kompleksin e Xhamisë Al-Aksa (Al-Haram Al-Sharif). Sipas saj, vetëm myslimanët lejohen të falen në kompleks, ndërsa jomyslimanët mund ta vizitojnë në orare të caktuara.
Administrimi i vendit i takon Këshillit Islamik të Vakëfit të Jerusalemit, i lidhur me Ministrinë jordaneze të Vakëfit. Megjithatë, gjatë dekadave, kjo marrëveshje është sfiduar vazhdimisht dhe kompleksi është bërë objekt tensionesh të përsëritura.
Një nga incidentet më të rënda ndodhi në vitin 1969, kur Denis Michael Rohan i vuri flakën Xhamisë Al-Aksa, duke shkatërruar minberin historik të kohës së Salahuddin Ejubit. Ngjarja tronditi botën islame dhe çoi në themelimin e Organizatës së Bashkëpunimit Islamik (OIC).
Në vitet pasuese, grupe radikale hebraike hartuan plane për të dëmtuar ose shkatërruar strukturat islamike në kompleks, me synimin për të hapur rrugën për ndërtimin e Tempullit të Tretë.
Në vitet 1970–1980, figura dhe organizata të lidhura me lëvizje radikale nacionaliste dhe fetare planifikuan sulme ndaj Kupolës së Shkëmbit dhe Xhamisë Al-Aksa. Një nga rastet më të njohura ishte ai i grupit “Hebrenjtë e Nëndheshëm” në vitin 1984, i cili synonte përdorimin e eksplozivëve për të shkatërruar Kupolën e Shkëmbit.
Përpjekje të ngjashme u penguan nga autoritetet përpara se të realizoheshin. Në vitin 1990, lëvizja “Besnikët e Malit të Tempullit” bëri thirrje për vendosjen e gurthemelit të Tempullit të Tretë, gjë që shkaktoi përleshje të përgjakshme.
Hapja e Tunelit të Murit Perëndimor në vitin 1996 dhe vizita e Ariel Sharon në kompleks në vitin 2000 u panë si shkelje të status quo-së dhe kontribuan në shpërthimin e Intifadës së Dytë.
Tensione të tjera u regjistruan në vitin 2017, kur instalimi i detektorëve të metaleve në hyrje të kompleksit u interpretua si ndryshim i procedurave ekzistuese. Në vitin 2021, përplasjet në kompleks dhe skenat e zjarrit brenda zonës së Xhamisë Al-Aksa rritën shqetësimet për të ardhmen e vendit të shenjtë.
Tani një sërë organizatash fetaro-nacionaliste brenda Izraelit synojnë të ndryshojnë gradualisht realitetin në terren. Grupi si Instituti i Tempullit, Besnikët e Malit të Tempullit dhe organizata të tjera të ngjashme promovojnë idenë e rindërtimit të Tempullit të Tretë në vendin ku ndodhet aktualisht Al-Haram Al-Sharif.
Disa prej tyre janë përfshirë në prodhimin e objekteve rituale sipas përshkrimeve biblike dhe në trajnimin e personave që pretendojnë të jenë pasardhës të linjave priftërore levite dhe kohenike. Një menorah prej ari në madhësi reale është ekspozuar në Lagjen Hebraike pranë Murit Perëndimor si simbol i këtyre aspiratave.
Këto grupe veprojnë në disa nivele: fillimisht përmes edukimit dhe turizmit, duke promovuar narrativën se Tempulli i Solomonit ka qenë i vendosur në të njëjtin vend; më pas përmes sfidimit gradual të kufijve ligjorë dhe praktikë të status quo-së, duke organizuar vizita dhe lutje hebraike në kompleks.
Në faza më të avancuara, presioni politik dhe ligjor synon të legjitimojë adhurimin hebraik në vend si të drejtë e barabartë. Ndërkohë, brenda politikës izraelite është rritur ndikimi i partive fetaro-nacionaliste dhe kolonëve, duke e sjellë çështjen e Tempullit të Tretë më pranë qendrës së debatit publik.
Deklarata nga figura politike të së djathtës së fortë janë interpretuar nga kritikët si sinjale se ambicia për ndryshime të mëdha në kompleks nuk është më ide periferike. Përkrahësit e status quo-së argumentojnë se çdo përpjekje për të ndarë kompleksin, për të ndryshuar funksionin e tij aktual ose për të prekur strukturat ekzistuese do të kishte pasoja të rënda fetare, politike dhe ndërkombëtare.
Al-Haram Al-Sharif nuk konsiderohet vetëm një çështje palestineze, por një simbol me rëndësi për mbarë botën islame. Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, Jerusalemi Lindor konsiderohet territor i pushtuar dhe çdo ndryshim i njëanshëm në statusin e vendeve të shenjta shihet si problematik.
Për këtë arsye, zhvillimet në kompleks monitorohen me vëmendje nga aktorë rajonalë dhe ndërkombëtarë. Pra kompleksi i Al-Haram Al-Sharif mbetet një nga pikat më të ndjeshme të konfliktit izraelito-palestinez. Historia e përplasjeve, aspiratat fetare dhe llogaritë politike e bëjnë çdo ndryshim të mundshëm në statusin e tij një çështje me pasoja të gjera.
Për shumë besimtarë myslimanë, ruajtja e karakterit aktual të Xhamisë Al-Aksa është çështje thelbësore fetare dhe identitare, ndërsa për grupet që promovojnë Tempullin e Tretë, ajo përfaqëson realizimin e një vizioni teologjik dhe kombëtar. Balancimi i këtyre pretendimeve mbetet një sfidë e madhe për paqen dhe stabilitetin në rajon.
Autori është doktor i shkencave në historinë e feve, ekspert në historinë e judaizmit, studiues në Fondacionin e Kërkimeve Turkiye (TAV) \tesheshi.com\
