Përgatitur nga Qendra El-Hattabi për Studime
Dy vitet e fundit kanë dëshmuar një zhvillim të dukshëm dhe një koordinim të paprecedentë ndërmjet Lëvizjes Esh-Shebab el-Muxhahidin në Somali, e cila i ka dhënë besën organizatës Al-Kaide, dhe Lëvizjes Ensarullah (Huthitë) në Jemen, e lidhur me boshtin që udhëhiqet nga Republika Islamike e Iranit.
Të dyja grupet zotërojnë një nivel të konsiderueshëm kontrolli ushtarak dhe politik në terren prej rreth njëzet vitesh, çka do të thotë se ato nuk janë thjesht organizata të armatosura të izoluara nga shoqëria. Fushatat ushtarake të organizuara, si edhe përpjekjet politike rajonale dhe ndërkombëtare, nuk kanë arritur t’i dobësojnë në mënyrë vendimtare e as t’i eliminojnë.
Një zhvillim i rëndësishëm ka qenë zgjerimi i fushave të bashkëpunimit ndërmjet dy palëve, duke përfshirë furnizimin me armë, stërvitjen e ndërsjellë, shkëmbimin e përvojave dhe teknologjive, me fokus të veçantë në shtrëngimin e kontrollit mbi Ngushticën e Bab el-Mendebit dhe Detin e Kuq, si edhe në pengimin e lëvizjes së kundërshtarëve të tyre të përbashkët rajonalë dhe ndërkombëtarë. Kjo ndodh në sfondin e krizës globale të transportit detar, e cila u përshkallëzua nga sulmet e Huthive kundër anijeve tregtare që nga fundi i vitit 2023.
Këtu shtrohet një pyetje thelbësore:
Si paraqitet ky bashkëpunim në realitet dhe në ç’drejtim mund të zhvillohet ai gjatë viteve të ardhshme?
Esh-Shebab: një kryengritje afatgjatë në Bririn e Afrikës
Lëvizja Esh-Shebab somaleze konsiderohet një nga grupet e armatosura më me ndikim në Bririn e Afrikës.
Ajo mori pjesë në qeverinë e Gjykatave Islame, e cila në vitin 2006 vendosi kontroll mbi pjesë të gjera të Somalisë. Më pas vendi u pushtua nga forcat etiopiane me mbështetje të gjerë ndërkombëtare, ndërsa lëvizja u shndërrua në një organizatë të pavarur xhihadiste pasi refuzoi aleancën që disa drejtues të Gjykatave Islame lidhën me forca laike somaleze.
Esh-Shebab: një kryengritje afatgjatë në Bririn e Afrikës
Luftëtarë të Lëvizjes Esh-Shebab gjatë stërvitjeve ushtarake në Somali.
Burimi i fotografisë: Agjencia France Presse (AFP).
Brenda pak vitesh, lëvizja arriti të vendosë kontroll mbi zona të gjera të Somalisë qendrore dhe jugore, duke iu afruar edhe kryeqytetit, Mogadishu. Ajo u mbështet në një kombinim të motivimeve ideologjike, fuqisë ushtarake dhe rrjeteve të ndikimit lokal, pa marrë ndonjëherë njohje ndërkombëtare për legjitimitetin e saj.
Që në fillimet e saj, lëvizja u lidh me rrymën xhihadiste ndërkombëtare. Në radhët e saj u përfshinë figura që më parë kishin qenë pjesë e Al-Kaides ose kishin luftuar në Afganistan. Më pas, në vitin 2012, ajo shpalli zyrtarisht besnikërinë ndaj organizatës Al-Kaide, duke ruajtur megjithatë një shkallë të konsiderueshme pavarësie në strukturën organizative dhe në politikat e saj në terren.
Megjithëse qeveritë somaleze kanë gëzuar mbështetje të vazhdueshme ndërkombëtare dhe forcat e Bashkimit Afrikan kanë zhvilluar operacione ushtarake që nga mesi i dekadës së parë të këtij shekulli, këto fushata nuk kanë arritur ta shkatërrojnë lëvizjen apo t’i japin fund aftësisë së saj për t’u rikthyer vazhdimisht në aktivitet të armatosur.
Në këtë kontekst, vlen të përmendet se vala e fundit e fuqizimit të lëvizjes, e cila filloi në vitin 2023, konsiderohet vala e tretë e madhe pas dy valëve të mëparshme të viteve 2006–2007 dhe 2016. Ajo rifilloi intensifikimin e sulmeve ndaj kryeqytetit dhe rrethinës së tij, si edhe kundër bazave të forcave të huaja, duke përfituar nga dobësia e institucioneve shtetërore somaleze dhe vazhdimësia e krizave të qeverisjes vendore.
⸻
Huthitë: Nga një kryengritje lokale në një aktor rajonal në Detin e Kuq
Lëvizja Ensarullah (Huthitë) u shfaq si një forcë e armatosur në Jemen me shpërthimin e raundit të parë të konfliktit ndërmjet saj dhe qeverisë jemenase në vitin 2004, gjatë presidencës së ish-presidentit Ali Abdullah Salih.
Me kalimin e viteve, grupi e zgjeroi gradualisht ndikimin e tij, derisa arriti fitoret më të mëdha politike dhe ushtarake në vitet 2014 dhe 2015, kur mori nën kontroll kryeqytetin Sana dhe shumicën e provincave veriore, duke dëbuar qeverinë e njohur ndërkombëtarisht nga qendrat kryesore të pushtetit.
Grupi mori mbështetje politike dhe ushtarake nga Irani, në kuadër të asaj që njihet si “Boshti i Rezistencës”, por ruajti një hapësirë të konsiderueshme pavarësie në vendimmarrjen dhe llogaritjet e tij lokale. Një pjesë e legjitimitetit dhe diskursit të tij politik mbështetet në trashëgiminë e shiizmit zejdij, i cili kishte sunduar veriun e Jemenit për shekuj me radhë, deri në themelimin e Republikës së Jemenit në vitin 1962.
Ashtu si në rastin e Esh-Shebabit, edhe kundër Huthive u ndërmorën fushata të njëpasnjëshme ushtarake rajonale dhe ndërkombëtare. Më e rëndësishmja ishte operacioni “Stuhia Vendimtare” (Asifet el-Hazm), i udhëhequr nga Arabia Saudite duke filluar në mars të vitit 2015, në mbështetje të qeverisë që konsiderohej legjitime.
Megjithatë, pavarësisht këtyre operacioneve, grupi arriti të ruajë kontrollin mbi zonat ku jeton pjesa më e madhe e popullsisë së vendit, ndërsa zhvilloi ndjeshëm aftësitë e tij ushtarake, veçanërisht në fushën e raketave balistike dhe dronëve.
Huthitë: Nga një kryengritje lokale në një aktor rajonal në Detin e Kuq (vazhdim)
Gjatë dekadës së fundit, Huthitë janë shndërruar nga një lëvizje lokale kryengritëse në një aktor rajonal me ndikim, duke përfituar nga pozita strategjike e Jemenit në brigjet e Detit të Kuq dhe Ngushticës së Bab el-Mendebit.
Që nga fundi i vitit 2023, operacionet e Huthive kundër anijeve tregtare në Detin e Kuq dhe Gjirin e Adenit kanë vënë nën presion të madh rrugët detare ndërkombëtare. Sipas vlerësimeve të Qendrës Soufan, deri më 8 korrik 2025, lëvizja kishte sulmuar më shumë se 100 anije.
Këto sulme detyruan kompanitë e mëdha të transportit detar të devijonin dhjetëra linja lundrimi përreth Kepit të Shpresës së Mirë, gjë që solli zgjatje të kohës së udhëtimeve dhe rritje të kostove të transportit.
Megjithëse presioni ushtarak amerikan, britanik dhe evropian solli një rënie të përkohshme të ritmit të sulmeve ndërmjet nëntorit 2025 dhe shkurtit 2026, grupi paralajmëroi sërish rifillimin e operacioneve detare pas përshkallëzimit të tensioneve ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Iranit në fillim të vitit 2026, duke rikthyer kështu Detin e Kuq në një gjendje tensioni të lartë.
Në dritën e këtyre zhvillimeve, Huthitë janë shndërruar në një aktor kryesor në ekuacionet e sigurisë rajonale, ndikimi i të cilit tejkalon kufijtë e Jemenit. Kjo ka ngritur pyetje mbi të ardhmen e grupit dhe shkallën e varësisë së tij nga sistemi iranian, sidomos duke pasur parasysh se ai tashmë zotëron një bazë të konsoliduar pushteti lokal, institucione sigurie e ushtarake dhe rrjete të gjera ndikimi shoqëror, të cilat mund t’i mundësojnë ruajtjen e pozitës së tij edhe në rast të ndryshimeve të mëdha politike brenda vetë Iranit.
Hapësira e kontrabandës dhe afrimi i interesave në të dy brigjet e Detit të Kuq
Në shikim të parë, marrëdhënia ndërmjet Lëvizjes Esh-Shebab dhe Huthive duket e pamundur.
Esh-Shebabi i përket rrymës selefiste xhihadiste, e lidhur me Al-Kaiden, ndërsa Huthitë i përkasin një mjedisi shiit, të lidhur me Iranin dhe të ashtuquajturin Bosht i Rezistencës.
Megjithatë, zhvillimet e sigurisë në Detin e Kuq dhe Gjirin e Adenit gjatë viteve të fundit kanë bërë që një numër raportesh ndërkombëtare të flasin për një afrim të bazuar në interesa të përbashkëta ndërmjet dy palëve.
Burime rajonale të sigurisë dhe raporte të Kombeve të Bashkuara tregojnë se ky afrim përqendrohet kryesisht rreth rrjeteve të kontrabandës që kalojnë përmes Detit të Kuq.
Distanca e shkurtër detare ndërmjet brigjeve të Jemenit dhe Somalisë, së bashku me mungesën e kontrollit në pjesë të gjera të vijës bregdetare në të dy vendet, ka krijuar një mjedis të favorshëm për rrjetet e kontrabandës së armëve, njerëzve dhe mallrave. Besohet se të dy grupet kanë përfituar nga këto rrjete në shkallë të ndryshme.
Për shembull, në shkurt 2025, mediat jemenase publikuan rrëfimin e një anëtari të Huthive të arrestuar në bregun perëndimor. Ai deklaroi se kishte marrë pjesë në pesë operacione kontrabande, gjatë të cilave ishin transportuar armë, pajisje ushtarake dhe luftëtarë ndërmjet Jemenit dhe Somalisë në favor të Lëvizjes Esh-Shebab gjatë fundit të vitit 2024.
Sipas dëshmisë së tij, për këtë aktivitet u përdorën portet në provincat El-Mehre dhe Shabua si pika kryesore tranziti. Analistët e konsideruan këtë zhvillim si një tregues shtesë të thellësisë së rrjeteve ndërkufitare të kontrabandës detare.
Raportet nuk kufizohen vetëm te kontrabanda tradicionale e armëve dhe njerëzve, por flasin edhe për bashkëpunim të mundshëm në fusha të tjera, si:
* shkëmbimi i përvojës ushtarake;
* transferimi i njohurive teknike;
* lehtësimi i dërgimit të armëve më të avancuara drejt Somalisë.
Vlerësimet e Kombeve të Bashkuara tregojnë se bashkëpunimi ndërmjet Huthive dhe grupeve të armatosura në Bririn e Afrikës, veçanërisht me Lëvizjen Esh-Shebab, është zgjeruar dukshëm përmes rrjeteve të kontrabandës në të dy brigjet e Detit të Kuq.
Kjo ka ngritur shqetësime për krijimin e një hapësire të përbashkët sigurie, e cila lidh korridoret detare të Detit të Kuq me linjat e furnizimit në Bririn e Afrikës dhe në Gadishullin Arabik.
Shkëmbimi i përvojave ushtarake dhe kufijtë e aleancës
Vlera reale e marrëdhënies ndërmjet dy palëve nuk kufizohet vetëm në shkëmbimin e luftëtarëve apo të dërgesave, por shtrihet edhe në shkëmbimin e përvojës ushtarake.
Huthitë, gjatë viteve të luftës në Jemen, kanë grumbulluar përvojë të gjerë në përdorimin e mjeteve ajrore pa pilot (dronëve), si për zbulim ashtu edhe për sulme. Ata kanë zhvilluar metoda të përdorimit të tyre në kuadër të një strategjie konsumimi të kundërshtarit, duke goditur kundërshtarë që gëzojnë epërsi teknologjike. Kjo është parë qartë në sulmet e përsëritura kundër anijeve dhe bazave të forcave rajonale e ndërkombëtare.
Nga ana tjetër, Lëvizja Esh-Shebab zotëron një përvojë të gjatë në drejtimin e kryengritjeve të armatosura, luftës guerile dhe operacioneve asimetrike kundër qeverive dhe forcave të huaja. Kjo përvojë është ndërtuar gjatë afro dy dekadave luftimesh të pandërprera në një mjedis politik dhe shoqëror tepër kompleks.
Në këtë kuadër, informacione të inteligjencës dhe raporte të ekspertëve tregojnë se bashkëpunimi ndërmjet dy palëve përfshin, në shkallë të ndryshme, shkëmbimin e njohurive dhe përvojave ushtarake, ndër të cilat:
* teknologjitë që lidhen me dronët;
* teknikat e prodhimit dhe përdorimit të mjeteve shpërthyese të improvizuara;
* metodat e maskimit;
* teknikat e kontrabandës detare.
Nëse këto të dhëna konfirmohen përfundimisht me dokumente publike më të plota, ato do të tregonin ekzistencën e një modeli bashkëpunimi të bazuar në shkëmbimin e pikave të forta ndërmjet dy aktorëve që zhvillojnë luftëra të gjata konsumimi.
Sipas kësaj logjike:
* Esh-Shebabi përfiton nga përvoja teknologjike që Huthitë kanë zhvilluar në fushën e armatimit jokonvencional.
* Huthitë përfitojnë nga përvoja e gjatë e Esh-Shebabit në menaxhimin e një kryengritjeje afatgjatë, si në zonat rurale, ashtu edhe në ato urbane.
Megjithatë, detajet dhe shkalla reale e këtij bashkëpunimi mbeten objekt debatesh mes studiuesve. Kjo sepse shumica e informacionit të qarkulluar mbështetet në vlerësime të shërbimeve të inteligjencës dhe raporte të Kombeve të Bashkuara, më shumë sesa në prova publike të hollësishme që do të zbulonin natyrën e programeve të stërvitjes ose nivelin e transferimit të teknologjisë ndërmjet dy palëve.
Për këtë arsye, disa analiza paralajmërojnë kundër ekzagjerimit të kësaj marrëdhënieje duke e paraqitur atë si një aleancë të plotë. Sipas tyre, ajo që shihet deri tani është një rrjet interesash të përkohshme, i ndërtuar mbi:
* gjeografinë;
* rrjetet e kontrabandës;
* kontrollin dhe presionin mbi korridoret detare.
Ndërsa analiza të tjera theksojnë se kjo marrëdhënie duhet të ndiqet me kujdes, pasi ekziston mundësia që ajo të evoluojë në një nivel më të gjerë koordinimi operacional.
Përfundim: Bashkëpunim funksional, jo aleancë ideologjike
Në dritën e të dhënave të paraqitura, nuk ka tregues të fortë që dëshmojnë ekzistencën e një aleance ideologjike ose organizative ndërmjet Huthive dhe Lëvizjes Esh-Shebab.
Gjithashtu, nuk duket se njëra palë synon të shkrihet në projektin politik apo ideologjik të tjetrës.
Shumica e vlerësimeve e përshkruajnë marrëdhënien si një mirëkuptim të bazuar në interesa të përbashkëta, të imponuara nga:
* rrethanat gjeopolitike;
* rrjetet e kontrabandës;
* interesat e përbashkëta të sigurisë në Detin e Kuq dhe Ngushticën Bab el-Mendeb.
Prandaj, ajo nuk konsiderohet një projekt i qëndrueshëm i një aleance strategjike ndërmjet dy lëvizjeve që burojnë nga dy mjedise krejtësisht të ndryshme ideologjike dhe politike.
Me këtë kuptim, bëhet fjalë për një bashkëpunim funksional me objektiva të kufizuara, i ndërtuar mbi:
* shkëmbimin e përvojave;
* shfrytëzimin e pikave të forta të secilës palë;
* përfitimin nga boshllëqet e pushtetit në të dy brigjet e Detit të Kuq.
Ky bashkëpunim, deri tani, nuk arrin nivelin e një blloku të vetëm dhe të konsoliduar në skenën rajonale.
Megjithatë, me zgjerimin e tensioneve në Detin e Kuq dhe Gjirin e Adenit, si edhe me vazhdimin e dobësisë së shteteve në Somali dhe Jemen, fusha e bashkëpunimit ndërmjet dy palëve mbetet një arenë me rëndësi të veçantë. Çdo zhvillim i mëtejshëm mund të thellojë ndërthurjen e konflikteve ndërmjet Bririt të Afrikës dhe Gadishullit Arabik, duke rritur edhe më shumë koston e sigurimit të një prej korridoreve detare më të rëndësishme në botë.
