1. Hyrje
Në rendin islam të jetës, koha nuk është një hapësirë neutrale që njeriu e mbush sipas dëshirës, por një amanet në të cilin provohet serioziteti i tij në adhurim, në vetëdisiplinë dhe në organizimin e jetës. Nata dhe dita janë krijuar me funksione të dallueshme: nata për qetësi, prehje dhe rikthim të forcave, ndërsa dita për lëvizje, punë dhe kërkim të jetesës. Kur ky ekuilibër prishet, pasojat nuk mbeten vetëm fizike, por shtrihen në fenë e njeriut, në moralin e tij, në qetësinë e shpirtit dhe në marrëdhëniet familjare e shoqërore.
Një prej dukurive më të dukshme të çrregullimit bashkëkohor është kthimi i natës në hapësirë shkujdesjeje, kotësie dhe humbjeje të ritmit jetësor. Qëndrimi zgjuar natën, kur shndërrohet në zakon të vazhdueshëm dhe nuk mbështetet në nevojë apo dobi të ligjshme, bëhet shkak për dobësimin e adhurimit, për shpërndarjen e vëmendjes, për humbjen e namazeve dhe për zbehjen graduale të ndjeshmërisë fetare.
2. Nata si mirësi hyjnore dhe si hapësirë qetësie
Kurani e paraqet natën si një prej shenjave të mëshirës së Allahut ndaj krijesave. Ajo është kohë pushimi, qetësimi dhe rikuperimi:
وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا * وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا
“Dhe gjumin tuaj e bëmë pushim, ndërsa natën e bëmë mbulesë.”
Burimi: Sure en-Nebe’, 78:9–10.
وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا
“Dhe natën e bëri qetësim.”
Burimi: Sure el-En‘ām, 6:96.
وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
“Nga mëshira e Tij është që për ju bëri natën dhe ditën, që në të të gjeni qetësi dhe të kërkoni nga mirësia e Tij, në mënyrë që të jeni mirënjohës.”
Burimi: Sure el-Kasas, 28:73.
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا
“Dhe Ai është që jua bëri natën mbulesë, gjumin pushim, ndërsa ditën kohë gjallërimi dhe lëvizjeje.”
Burimi: Sure el-Furkān, 25:47.
Këto ajete dëshmojnë se nata nuk është projektuar për rraskapitje të vazhdueshme, por për qetësi. Prandaj, përmbysja e funksionit të saj natyror është një çrregullim i dukshëm i rendit që Allahu ka vendosur në jetën e njeriut.
3. Përmbysja e fitres dhe çrregullimi i ritmit të jetës
Kur njeriu e shndërron natën në kohë aktiviteti të pakufizuar, ndërsa ditën në kohë plogështie dhe gjumi, ai largohet nga natyrshmëria e krijimit. Kjo përmbysje nuk është vetëm biologjike, por edhe shpirtërore, sepse me të zbehet ndjeshmëria ndaj detyrimeve fetare dhe dobësohet rendi i brendshëm i jetës.
فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
“Kjo është natyrshmëria e Allahut mbi të cilën i krijoi njerëzit. Nuk ka ndryshim në krijimin e Allahut. Kjo është feja e drejtë, por shumica e njerëzve nuk e dinë.”
Burimi: Sure er-Rūm, 30:30.
Edhe hadithi i njohur i fitres e përforcon këtë kuptim:
«مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلَّا يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ وَيُمَجِّسَانِهِ»
“Nuk ka asnjë të porsalindur veçse lind në fitre; pastaj prindërit e tij e bëjnë hebre, të krishterë ose zjarrputist.”
Referenca: Sahih Muslim, nr. 2658b, nga Ebu Hurejra رضي الله عنه.
4. Nata mes adhurimit dhe humbjes
Në jetën e besimtarëve të hershëm, nata ishte kohë ibadeti, istigfari, meditimi dhe qetësie. Në realitetin modern, ajo shpesh është kthyer në kohë ekranesh, bisedash të kota, përmbajtjesh të papastra dhe shpërqendrimesh të zgjatura. Kështu, nata nuk shërben më si qetësi, por si fushë e lodhjes dhe e shpërbërjes së vëmendjes.
Kurani paralajmëron:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ
“O ju që keni besuar! Mos i ndiqni gjurmët e shejtanit; e kush i ndjek gjurmët e shejtanit, ai urdhëron për shthurje dhe të keqe.”
Burimi: Sure en-Nūr, 24:21.
5. Udhëzimi profetik për gjumin dhe bisedat pas jacisë
Suneti profetik vendos një parim të qartë: nata nuk duhet të shndërrohet në hapësirë të zakonshme të bisedave të kota pas jacisë.
«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَ الْعِشَاءِ وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا»
“I Dërguari i Allahut ﷺ e urrente gjumin para jacisë dhe bisedat pas saj.”
Referenca: Sahih al-Bukhari, nr. 568; po ashtu në Sahih Muslim, nga Ebu Berze el-Eslemi رضي الله عنه.
Ky hadith është themelor në këtë temë, sepse shpjegon se gjumi para jacisë mund të çojë në neglizhimin e saj, ndërsa bisedat pas saj mund të çojnë në humbjen e sabahut dhe në çrregullimin e ritmit të jetës.
Ndër transmetimet që përdoren shpesh në ligjërata është edhe formulimi:
«جَدَبَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ السَّمَرَ بَعْدَ الْعِشَاءِ»
“I Dërguari i Allahut ﷺ na e qortoi qëndrimin zgjuar pas jacisë.”
Referenca: Sunan Ibn Majah, nr. 703, nga Abdullah ibn Mes‘udi رضي الله عنه. Ky transmetim në atë rrugë është vlerësuar i dobët.
Prandaj, për ndërtimin e temës është më e sigurt të mbështetet transmetimi autentik i Ebu Berzes.
6. Qëndrimi zgjuar natën dhe dobësimi i ubudijes
Një prej pasojave më të rënda të pagjumësisë së natës është dobësimi i robërimit ndaj Allahut. Njeriu mund të ruajë formën e jashtme të jetës fetare, por kur nata e tij mbushet me kotësi, zemra e tij gradualisht humbet shijen e adhurimit dhe vullnetin për bindje. Ai e ka më të vështirë të çohet për sabah, më të rëndë leximin e Kuranit dhe më të zbehtë përmendjen e Allahut.
فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا
“Kush e ndjek udhëzimin Tim, ai nuk do të humbë dhe as nuk do të bëhet i mjerë. Ndërsa kush largohet nga përmendja Ime, ai do të ketë jetë të ngushtë.”
Burimi: Sure Tā-Hā, 20:123–124.
7. Humbja e sabahut: pasoja më e rrezikshme
Pasoja më e dukshme fetare e pagjumësisë së natës është humbja e namazit të sabahut ose falja e tij me rëndesë e plogështi.
«أَثْقَلُ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ صَلَاةُ الْعِشَاءِ وَالْفَجْرِ، وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لَأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا»
“Namazi më i rëndë për hipokritët është jacia dhe sabahu; po ta dinin se çfarë shpërblimi ka në to, do të vinin në to qoftë edhe zvarrë.”
Referenca: Hadith muttefekun alejhi; gjendet në Sahih al-Bukhari dhe Sahih Muslim, nga Ebu Hurejra رضي الله عنه.
Ky hadith e tregon qartë se jacia dhe sabahu janë pika provuese të sinqeritetit fetar. Prandaj, çdo zakon që i dobëson ato, nuk është çështje e vogël.
8. Vlera e pjesës së fundit të natës
Islami nuk e dënon natën si të tillë; përkundrazi, e lartëson atë kur përdoret në mënyrën e duhur. Pjesa e fundit e natës është prej kohëve më të bekuara për lutje, istigfar dhe afrim tek Allahu.
«يَنْزِلُ رَبُّنَا تَبَارَكَ وَتَعَالَى كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا حِينَ يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الْآخِرُ، فَيَقُولُ: مَنْ يَدْعُونِي فَأَسْتَجِيبَ لَهُ؟ مَنْ يَسْأَلُنِي فَأُعْطِيَهُ؟ مَنْ يَسْتَغْفِرُنِي فَأَغْفِرَ لَهُ؟»
“Zoti ynë, i Bekuar dhe i Lartësuar, zbret çdo natë në qiellin e kësaj bote kur mbetet një e treta e fundit e natës dhe thotë: ‘Kush më lutet që t’i përgjigjem? Kush më kërkon që t’i jap? Kush kërkon falje prej Meje që ta fal?’”
Referenca: Hadith muttefekun alejhi; gjendet edhe në Sunan Abi Dawud, nr. 1315.
Po ashtu:
«أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الرَّبُّ مِنَ الْعَبْدِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ الآخِرِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ مِمَّنْ يَذْكُرُ اللَّهَ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ فَكُنْ»
“Më afër që është Zoti me robin është në brendinë e pjesës së fundit të natës; prandaj, nëse ke mundësi të jesh prej atyre që e përmendin Allahun në atë çast, atëherë bëhu.”
Referenca: Jami‘ at-Tirmidhi, nga ‘Amr ibn ‘Abese رضي الله عنه; Tirmidhiu e ka vlerësuar: hasen sahih gharib.
Kjo tregon se nata mund të jetë ose shkak ngritjeje, ose shkak rrëzimi. Nuk është nata problemi, por mënyra se si mbushet ajo.
9. Tubimet e natës pa përmendjen e Allahut
Një dimension i rëndësishëm moral lidhet me natyrën e kuvendeve të natës. Kur ato janë bosh nga përmendja e Allahut dhe të mbushura me fjalë pa dobi, atëherë ato lënë pas peshë shpirtërore dhe pendesë.
«مَا مِنْ قَوْمٍ يَقُومُونَ مِنْ مَجْلِسٍ لَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ تَعَالَى فِيهِ إِلَّا قَامُوا عَنْ مِثْلِ جِيفَةِ حِمَارٍ، وَكَانَ لَهُمْ حَسْرَةً»
“Nuk ka ndonjë grup njerëzish që ngrihen nga një kuvend në të cilin nuk e kanë përmendur Allahun e Lartësuar, veçse ngrihen prej tij si prej një kufome gomari, dhe ai do të jetë shkak pendese për ta.”
Referenca: Sunan Abi Dawud; e sjell edhe Riyad es-Salihin, nr. 834, me shënimin se zinxhiri i tij është i saktë.
10. Përgjegjësia edukative ndaj fëmijëve dhe të rinjve
Temës së natës i lidhet ngushtë edhe përgjegjësia e prindërve dhe kujdestarëve. Në fillim të natës, fëmijët duhen mbajtur nën kujdes dhe jo lënë në shpërndarje të pakontrolluar.
«إِذَا كَانَ جُنْحُ اللَّيْلِ أَوْ أَمْسَيْتُمْ فَكُفُّوا صِبْيَانَكُمْ، فَإِنَّ الشَّيَاطِينَ تَنْتَشِرُ حِينَئِذٍ، فَإِذَا ذَهَبَ سَاعَةٌ مِنَ اللَّيْلِ فَخَلُّوهُمْ»
“Kur të bjerë errësira e natës, mbajini fëmijët tuaj, sepse shejtanët përhapen në atë kohë; e kur të kalojë një pjesë e natës, atëherë lërini.”
Referenca: Hadith muttefekun alejhi; gjendet në Sahih al-Bukhari, nr. 5623.
Në kohën tonë ky udhëzim përfshin jo vetëm lëvizjen fizike, por edhe ekspozimin e pakontrolluar ndaj mjediseve virtuale, përmbajtjeve të dëmshme dhe kulturës së natës së humbur.
11. Përfundim
Qëndrimi zgjuar natën, kur bëhet mënyrë e qëndrueshme jetese dhe kur mbushet me kotësi, mëkat ose neglizhencë ndaj detyrimeve, është një nga dukuritë më të dëmshme për jetën fetare, shpirtërore dhe shoqërore të njeriut. Ai dobëson ubudijen, rëndon namazin, cenon sabahun, dëmton ekuilibrin e jetës dhe e largon njeriun nga ritmi i natyrshëm që Allahu ka caktuar për të.
Në të kundërt, ruajtja e natës si kohë qetësie, gjumi i hershëm, ruajtja e jacisë dhe sabahut, si dhe shfrytëzimi i pjesës së fundit të natës për lutje e istigfar, janë shenja të një jete të rregullt dhe të një zemre të gjallë.
Referenca të haditheve të përdorura
1. Hadithi i fitres:
Sahih Muslim, nr. 2658b, nga Ebu Hurejra رضي الله عنه.
2. Mospëlqimi i gjumit para jacisë dhe i bisedave pas saj:
Sahih al-Bukhari, nr. 568; gjithashtu te Sahih Muslim, nga Ebu Berze el-Eslemi رضي الله عنه.
3. Hadithi “أثقل الصلاة على المنافقين…”:
Hadith muttefekun alejhi; gjendet në Sahih al-Bukhari dhe Sahih Muslim, nga Ebu Hurejra رضي الله عنه.
4. Hadithi i zbritjes në një të tretën e fundit të natës:
Hadith muttefekun alejhi; gjendet edhe në Sunan Abi Dawud, nr. 1315.
5. Hadithi “أقرب ما يكون الرب من العبد…”:
Jami‘ at-Tirmidhi, nga ‘Amr ibn ‘Abese رضي الله عنه; Tirmidhiu: hasen sahih gharib.
6. Hadithi i kuvendit pa përmendjen e Allahut:
Sunan Abi Dawud; i sjellë edhe në Riyad es-Salihin, nr. 834, me zinxhir të saktë.
7. Hadithi për mbajtjen e fëmijëve në fillim të natës:
Hadith muttefekun alejhi; te Sahih al-Bukhari, nr. 5623.
8. Transmetimi “جَدَبَ لنا رسول الله السمر بعد العشاء”:
Sunan Ibn Majah, nr. 703; në këtë rrugë është vlerësuar da‘if.
