Mund të renditet ky libër brenda literaturës së post modernizmit, një drejtim mendimi që merret me kritikën e pasojave dhe shndërrimeve të modernitetit perëndimor, i cili përfundoi në fryrjen e skajshme të materializmit dhe konsumizmit. Kjo solli, njëkohësisht, shndërrimin e njeriut në objekt dhe mall, në vend që të punohet për çlirimin e tij dhe ruajtjen e dinjitetit. Pikërisht këtë e quan filozofi bashkëkohor kanadez Alain Deneault në librin e tij tërheqës “mediokriteti” një rend shoqëror ku njerëzit e cekët, mediokër, marrin në dorë të gjitha sferat e jetës, ku shpërblehen kotësia dhe mesatarësia, e jo puna serioze, e thellë dhe e përgjegjshme.
Nga mjeshtëria te puna e thjeshtë
Autori tregon transformimin e konceptit tonë për punën, si pasojë e dominimit të kapitalizmit të egër që i shndërroi njerëzit në mjete të prodhimit për krijimin e tepricës së nevojshme që mban funksionimin e sistemit ekonomik. Kemi kaluar nga mjeshtëria (craft), e cila nënkuptonte pasion, kujdes, krijim dhe profesionalizëm, te puna e thjeshtë (job), e cila u reduktua në një mjet për sigurimin e jetesës së punëtorit dhe mbijetesës së tij, gjë që përfundimisht forcon kapitalin. Kështu, nuk është për t’u habitur kur sheh, për shembull, një shitës gazetash dhe librash që nuk i lexon kurrë ato sepse për të ato janë vetëm një burim të ardhurash.
Nga intelektuali te “eksperti”
Deneault vë në dukje një realitet tronditës: hapësirat që duhej të ishin kundërpeshë ndaj mediokritetit para së gjithash universitetet janë kthyer në shtylla të sistemit të mediokritetit. Në vend që të krijojnë intelektualë kritikë që përballen me çështjet e ngutshme shoqërore, universitetet po prodhojnë një kategori të re: “ekspertët” ose “pseudiekspertët”, të cilët justifikojnë oligarkinë ekonomike dhe fshehin shkeljet e saj. Eksperti, siç thotë Edward Said, paguhet që të mendojë në një mënyrë të caktuar. Prandaj nuk është çudi që i gjen duke vënë në dyshim ndryshimet klimatike, ose duke mohuar dëmet e duhanit.
Sistemi i mediokritetit do të thotë zhdukja e mendimit të thellë dhe filozofik, duke e zëvendësuar atë me teknikë të thjeshtuar, të përcaktuar nga rregullat akademike. Kështu, universitetet prodhojnë të ashtuquajturin “analfabet të mesëm”: dikë që zotëron njohuri praktike e teknike, por është bosh në rrafshin ideor, i paaftë për të kuptuar çështje teorike dhe filozofike.
Bota e tregtisë dhe ekonomisë: zemra e mediokritetit
Deneault sfidon premisat e ekonomisë klasike kapitaliste që thotë se tregu udhëhiqet nga racionaliteti. Ai sjell shembuj të pasojeve të paparashikuara nga algoritmet dhe teknologjitë e inteligjencës artificiale. Autori demaskon edhe mitin e “rrjedhjes poshtë”: idenë se nëse të pasurit pasurohen më shumë, pasuria do të shpërndahet automatikisht te të varfrit. Edhe pse realiteti e ka rrëzuar këtë teori, ajo ende promovohet nga “pseudiekspertët”.
Për më tepër, forcat që duhej të balanconin kapitalin janë zbutur dhe nënshtruar. Sindikatat kanë hequr dorë nga roli luftarak dhe janë bërë të afërta me korporatat multinacionale. Madje shumë udhëheqës sindikalë janë kthyer në aksionarë, duke kërkuar edhe ata një copë nga “torta” e sistemit. E njëjta vlen për partitë e majta, të cilat nuk luftojnë më për shtetin social dhe drejtësinë shoqërore. Sot, shpesh nuk e dallon dot të majtën nga e djathta.
Si u shndërruan arti dhe kultura në industri?
As arti dhe kultura nuk i shpëtuan pushtetit të njerëzve mediokër me shije të ulët. Veprat e vërteta artistike dhe letrare janë bërë të rralla. Kjo sepse produktet artistike u nënshtruan logjikës së tregut, duke u bërë mjete për përçimin e mesazheve dhe plotësimin e nevojave të sistemit kapitalist. Meqë pronarët e kapitalit kontrollojnë mediat dhe reklamat, arti serioz mbetet në margjina.
Si mund të përmbyset sistemi i mediokritetit?
Deneault arrin në përfundimin se jetojmë nën një oligarki (pushtet i pakicës së fuqishme) ose plutokraci (pushtet i të pasurve), e jo në një demokraci të vërtetë që merr parasysh interesat e të gjithëve. Ai e përshkruan shtrirjen e tepërt të kompanive globale dhe organizatave ndërkombëtare që shfrytëzojnë pasuritë e vendeve të varfra, duke përdorur terma të mjegullta si “qeverisja”.
Kjo sjell zbrazjen e pushtetit të parlamenteve dhe qeverive të zgjedhura, të cilat kthehen në fasada për oligarkët mediokër që sundojnë botën.
Sipas tij, përmbysja e sistemit të mediokritetit kërkon veprim kolektiv atë që ai e quan “shkëputja kolektive” dhe jo zgjidhje individuale. Kjo nënkupton mënyra të reja, radikale të të menduarit, që synojnë çrrënjosjen e institucioneve dhe rregullave që dëmtojnë interesin e përbashkët.
