Izraeli dhe ndërtimi i një objekti të ri bërthamor: pasojat për rajonin dhe sistemin ndërkombëtarZbulimi satelitor dhe analiza fillestare
Pamjet e reja satelitore të analizuara nga Associated Press kanë ringjallur debatin mbi natyrën e programit bërthamor izraelit. Fotot tregojnë një intensifikim të ndërtimeve pranë kompleksit të Dimonas, ku që nga vitet ’60 besohet se Izraeli ka zhvilluar programin e tij sekret bërthamor.
Sipas 7 ekspertëve të fushës, ndërtimi mund të përfaqësojë:
• një reaktor të ri me ujë të rëndë (që prodhon plutonium të përdorshëm në armë), ose
• një objekt montimi armësh bërthamore.
Edhe pse natyra e saktë e objektit mbetet e paqartë, konsensusi është se ky projekt është pjesë integrale e programit të dyshuar bërthamor izraelit.
Dimensioni i fshehtësisë izraelite
Izraeli nuk e ka pranuar kurrë zyrtarisht se zotëron armë bërthamore. Politika e tij e quajtur “as zgjerim as mohimi” ka lejuar të ruajë një ekuilibër të ndjeshëm: të ketë armë si faktor frikësues, por pa hyrë në përplasje të hapura me agjencitë ndërkombëtare.
Në vitet ’80, rrjedhjet e teknikut Mordechai Vanunu zbuluan përmasat e programit, duke bërë që shumë ekspertë të besojnë se Izraeli ka prodhuar dhjetëra koka bërthamore. Sot, vlerësimet flasin për rreth 90.
Izraeli është një nga vetëm katër shtete që nuk e kanë firmosur Traktatin për Mos-përhapjen e Armëve Bërthamore (NPT), duke e bërë të pamundur inspektimin ndërkombëtar në Dimona.
Pasojat rajonale
Ndërtimi i një objekti të ri bërthamor vjen në një moment tensioni të lartë në Lindjen e Mesme:
• Lufta në Gaza dhe izolimi ndërkombëtar i Izraelit e bëjnë këtë zhvillim edhe më shqetësues për fqinjët arabë dhe Iranin.
• Shtetet arabe, të cilat prej dekadash kanë bërë thirrje për një “zonë të lirë nga armët bërthamore në Lindjen e Mesme”, e shohin këtë si provokim dhe si dëshmi të standardit të dyfishtë perëndimor.
• Irani, që është nën presion të vazhdueshëm mbi programin e tij bërthamor civil, do ta përdorë këtë si argument për të treguar hipokrizinë e komunitetit ndërkombëtar: pse Izraeli mbrohet ndërsa Irani sanksionohet?
Pasojat ndërkombëtare
Ky zhvillim ngre disa çështje të ndërlikuara për rendin global:
1. Dobësimi i NPT-së – nëse Izraeli zgjeron arsenalin e tij pa asnjë transparencë, kjo nxit shtete të tjera (si Irani, Egjipti, Turqia) të rimendojnë strategjitë e tyre bërthamore.
2. Standardet e dyfishta të Perëndimit – SHBA dhe fuqitë evropiane e kanë heshtur prej dekadash programin izraelit, ndërkohë që janë shumë të ashpra ndaj vendeve të tjera. Kjo minon legjitimitetin e rendit ndërkombëtar.
3. Rreziku i një gare armatimi bërthamor në Lindjen e Mesme – sa më e fortë të bëhet “doktrina e frikësimit” izraelit, aq më shumë fqinjët do të ndihen të detyruar të ndjekin një rrugë të ngjashme.
Konkluzion
Ndërtimi i një objekti të ri bërthamor në Dimona nuk është vetëm një zhvillim teknik. Ai është një mesazh strategjik: Izraeli dëshiron të ruajë epërsinë absolute ushtarake në rajon, pavarësisht izolimit diplomatik apo presioneve ndërkombëtare.
Por ky mesazh mund të ketë pasoja të kundërta: të nxisë më shumë tensione, të dobësojë arkitekturën globale të mos-përhapjes dhe të çojë Lindjen e Mesme drejt një gare të re armatimi bërthamor, më të rrezikshme se kurrë më parë.
