Një dilemë mbi një fjali të Volteri
“Unë nuk jam dakord me mendimin tënd, por jam i gatshëm të jap jetën time për të mbrojtur të drejtën tënde për ta shprehur atë.”
Kjo shprehje është shumë e njohur dhe e përhapur, dhe i atribuohet shpesh filozofit francez Voltaire, por në të vërtetë nuk është thënie e tij. Ajo i është vënë në gojë Voltaire-it, por është krijuar nga shkrimtarja britanike Evelyn Beatrice Hall (vdiq në vitin 1956), e cila ishte specialiste për veprën dhe jetën e Voltaire-it, dhe ka botuar vepra të rëndësishme mbi të.
Ajo e vendosi këtë fjali mes thonjëzash në një libër të saj për Voltaire-in, botuar në vitin 1906, duke e paraqitur si pjesë nga një letër e Voltaire-it drejtuar filozofit Claude Adrien Helvétius, një filozof i iluminizmit francez (vdiq më 1771), i njohur për idetë e tij në filozofinë morale dhe politike, me ndikim të madh te Voltaire dhe bashkëkohësit e tij.
Më pas, Evelyn Beatrice Hall e përsëriti këtë fjali në një tjetër libër të saj botuar në vitin 1919, me një formulim të ngjashëm dhe sërish ia atribuoi Voltaire-it. Por në realitet, kjo fjali nuk gjendet në asnjë nga veprat e Voltaire-it dhe është krejtësisht shpikje e saj. Ajo u citua nga të tjerë pas saj, u përhap gjerësisht dhe u bë një shprehje klasike që i atribuohet gabimisht Voltaire-it në libra dhe rrjete sociale.
Kur u pyet në vitin 1935 për burimin e fjalës, Hall u përgjigj:
“Nuk kam dashur të nënkuptoj se Voltaire i ka thënë këto fjalë fjalë për fjalë, dhe do të habitesha shumë nëse ato gjenden në ndonjë nga veprat e tij.”
Përballë shumë pyetjeve dhe keqkuptimeve, në vitin 1939 ajo shkroi një letër të posaçme ku sqaroi pa asnjë dyshim se kjo fjali nuk është e Voltaire-it, por krijim i saj personal. Ajo kërkoi falje për keqkuptimin dhe tha:
“Kjo është një shprehje ime personale dhe nuk duhej të ishte futur midis thonjëzash. Ju lutem pranoni ndjesën time që – pa dashje – ju krijova përshtypjen se po citoja një fjali të Voltaire-it.”
