Që nga qershori i vitit 1980, emetimi i obligacioneve të reja është dekurajuar në përgjithësi dhe në vend të tyre, Kontrollori i Emetimeve të Kapitalit ka lejuar lëshimin e PTC-ve. Ky instrument financimi ka qenë në përdorim që nga ajo kohë si zëvendësim për financimin me obligacione dhe për këtë arsye, shpesh dëgjohet që ndoshta është një obligacion i quajtur me një emër tjetër. Konceptualisht, nëse jo praktikisht, dallimi midis të dyjave qëndron në faktin se, ndryshe nga obligacionet, PTC-të nuk duhet të mbajnë një normë të fiksuar kthimi dhe për këtë arsye duhet të marrin pjesë edhe në humbje. Megjithatë, ato janë të ngjashme duke pasur parasysh faktin që nuk përbëjnë pjesë të kapitalit të përhershëm të një ndërmarrjeje, por janë për një afat të përcaktuar. Në fakt, PTC-të janë një nga format e kapitalit të shlyeshëm (të rikthyeshëm), siç përcaktohet nga Rregullorja e Shoqërive Tregtare e vitit 1984.
Kjo mënyrë financimi fillimisht ishte menduar për nevojat e kapitalit fiks afatmesëm dhe afatgjatë të subjekteve afariste, derisa ato u zëvendësuan kryesisht nga çertifikatat e financimit me afat (TFC – Term Finance Certificates), të cilat në thelb bazohen në normë fitimi (markup). Prandaj, TFC-të nuk kanë marrë pjesë dhe nuk marrin pjesë në humbjet e kompanive përfituese të investimit. Megjithatë, është e rëndësishme të theksohet se marrëdhënia financiare dhe ekonomike që parashikohet në kuadër të PTC-ve nuk është ajo e një huadhënësi dhe huamarrësi, por një partneritet në një ndërmarrje afariste, ku ofrohen burime kapitale që zakonisht janë të kufizuara. Për këtë arsye, gjykimi i shëndoshë afarist nga ana e financuesit është thelbësor për përzgjedhjen e portofolit të investimeve. Unë e shoh këtë aspekt të financimit pa interes jo si një dobësi, por si themelin mbi të cilin qëndron shpresa për suksesin e financimit pjesëmarrës pa interes. Prirja e financuesve për të orientuar burimet e rralla të kapitalit vetëm drejt projekteve dhe subjekteve ku ato mund të përdoren në mënyrë fitimprurëse dhe efikase do të duhej të shërbente si një garanci e brendshme, ose të paktën si një mbrojtje kundër katastrofave financiare – por në praktikë kemi vërejtur të kundërtën. Ky faktor do të duhej të kishte më shumë rëndësi edhe në kontekstin e ndërmarrjeve të sektorit publik, disa prej të cilave po privatizohen. Sipas politikës së atëhershme të orientimit financiar, këtyre ndërmarrjeve nuk do të duhej t’u jepej mbështetje buxhetore për balancim, modernizim apo investime të reja. Nëse kjo politikë ekonomike do të zbatohej në mënyrë objektive si në sektorin publik ashtu edhe në atë privat, do të kontribuonte pozitivisht në promovimin e konkurrencës për kapitalin dhe burimet financiare të kufizuara që gjenden në treg. Vetë kjo do të nxitë konkurrencë midis sektorit publik të nacionalizuar dhe sektorit privat të shëndetshëm, mbi baza thjesht komerciale. E përmend këtë sepse nuk është e pazakontë që ndërmarrjet publike që janë në humbje të deklarojnë se fitimi nuk është qëllimi i tyre, por se ato janë të përkushtuara ndaj arritjes së objektivave sociale. Edhe pse nuk mohohet që përmbushja e objektivave sociale nga çdo ndërmarrje – veçanërisht publike – është e lavdërueshme, kjo nuk duhet të shërbejë si maskim për paaftësitë dhe humbjet e tyre. Një përparësi tjetër e rëndësishme e marrëveshjeve me ndarje fitimi është se ato ofrojnë nxitjen e shumënevojshme për mobilizimin e kursimeve, çka mundësohet përmes përdorimit efikas të kapitalit.
Përpara se të diskutojmë aspektet e diskutueshme të marrëveshjeve të PTC-ve, po paraqes elementët kryesorë të një marrëveshjeje tipike të PTC:
- Qëllimi fillestar: Financimi përmes PTC ishte menduar kryesisht për të përmbushur nevojat financiare afatmesme dhe afatgjata të subjekteve afariste.
- Burimi i fondeve: Fondet siguroheshin ose nga një institucion i vetëm financiar ose nga një konsorcium apo sindikatë financimi.
- Dëshmia e investimit: Investimi në PTC vërtetohet përmes çertifikatave të PTC-së të lëshuara nga entiteti përfitues i fondeve. Këto çertifikata përfshihen në përkufizimin e “titujve” sipas Aktit për Emetimet e Kapitalit të vitit 1947 dhe si “kapital i shlyeshëm” sipas rregullores për Shoqëritë Tregtare të vitit 1984.
- Fushat e përdorimit: Financimi i projekteve dhe nënshkrimi (underwriting) i ofertave publike të aksioneve gjithashtu janë financuar përmes PTC-ve.
- Pagesa e fitimit: Entiteti afarist pritet të paguajë për institucionin financiar ose bankën në mënyrë të përkohshme, çdo gjashtë muaj, një përqindje të rënë dakord të fitimeve të pritshme. Në fund të vitit financiar, bëhet rregullimi përfundimtar sipas fitimit real të realizuar për mbajtësit e PTC-ve.
- Humbjet: Në rast humbjeje, institucioni financiar (financuesi) pritet të kthejë pjesën e fitimit të marrë paraprakisht çdo gjashtë muaj. Megjithatë, zakonisht parashikohet që humbjet e një viti financiar të mbulohen fillimisht nga rezervat e kompanisë, dhe çdo pjesë e mbetur të konsiderohet për ndarje me palët në vitin pasardhës, sipas përqindjes së dakorduar.
- Trajtimi tatimor: Pjesa e fitimit që i takon mbajtësit të PTC-së do të konsiderohet si shpenzim jo vetëm për qëllime të ndarjes së fitimit mes palëve, por edhe për qëllime tatimore.
- Shpërndarja e shpejtë e fitimit: Nëse entiteti përfitues shpërndan fitimin për mbajtësit e PTC-ve brenda 30 ditëve pas mbylljes së llogarive vjetore, jepet një zbritje prej 2 për qind, duke lejuar që fitimi maksimal për mbajtësit e PTC-ve të jetë deri në 15% në vit mbi vlerën nominale të PTC-së.
- E drejta e konvertimit: Institucioni financiar ka të drejtë të konvertojë deri në 20% të shumës kryesore të PTC-së në aksione të zakonshme me vlerë nominale, për aq kohë sa fondet e PTC-së janë ende të papaguara. Kjo e drejtë mund të ushtrohet nëse norma mesatare e fitimit për PTC-të bie nën minimumin e dakorduar.
Një nga veçoritë më të dallueshme të marrëveshjes për Certifikatën e Pjesëmarrjes me Afat (PTC) është se, gjatë periudhës para fillimit të prodhimit komercial dhe gjenerimit të fitimeve operacionale, institucionet financiare kërkojnë të kompensohen. Ky kompensim mer formën e një zbritjeje (diskontoje), zakonisht në masën 12 për qind në vit, e cila llogaritet nga data e disbursimit të fondeve nga institucioni financiar ose sindikata financiare deri në momentin kur subjekti fillon operimin komercial. Marrëveshjet parashikojnë më tej që subjekti huamarrës do të lëshojë më shumë PTC në masën e shumës së zbritjes dhe këto PTC do të kenë të njëjtin status me PTC-të origjinale sa i përket të drejtës së ardhshme për fitime dhe humbje. Janë vërejtur edhe marrëveshje ku subjekti është i detyruar të paguajë në para shumën e zbritjes së përmendur më sipër. Ky aspekt është shumë afër një marrëveshjeje me interes, e cila kështu cenon qëllimin për të cilin u konceptua skema e re. Nuk kam dyshim se, pasi kanë nisur marrëveshjen e re me një integritet qëllimi, agjencitë ofruese të fondeve do të trajtojnë këtë aspekt me mençuri dhe respekt të duhur për parimet themelore mbi të cilat bazohet i gjithë sistemi i ekonomisë pa interes. Gjatë fazës para-prodhimit, nuk duhet të ketë asnjë çështje kompensimi për financuesin në asnjë formë dhe nuk duhet të ketë të drejtë për ndonjë fitim, pasi asnjë nuk realizohet deri sa të fillojë funksionimi komercial. Gjithashtu, dispozita për të kërkuar tarifë angazhimi mbi fondet e pa shpërndara, njësoj si në një marrëveshje huaje, duket e papërshtatshme nën një marrëveshje pa interes.
Një aspekt tjetër i marrëveshjes PTC është dispozita që u jep mbajtësve të PTC-së të drejtën për një shumë fitimi që do të sillte një kthim minimal të caktuar, le të themi, 17 për qind të investimit PTC, ku qëllimi i supozuar do të ishte të ofronte nxitje për subjektin përdorues të fondeve për të maksimizuar fitimet dhe për t’i mbajtur ato, duke i lejuar mbajtësit e PTC të kenë të drejtë vetëm për një përqindje maksimale të dakorduar të fitimit. Megjithëse, në praktikë, një kthim minimal i krahasueshëm me interesin e dikurshëm duket të jetë qëllimi më i theksuar. Ndërsa shpirti i dukshëm i motivimit që përmban marrëveshja e parashikuar, të cilin synonte t’ia siguronte financës, mund të mos jetë në dukje i dyshimtë, bankat dhe institucionet tona financiare nuk kanë mundur të shkëputen nga mendësia që është thelbësore për dhe e lidhur me një marrëveshje me interes. Kështu do të shihet se dispozitat e marrëveshjes si më sipër kanë tendencë të tregojnë se institucionet tona financiare nuk ndihen të kënaqura përveç nëse kanë të drejtë dhe sigurojnë në mënyrë të qëndrueshme një normë kthimi të cilën e merrnin më parë në formën e interesit mbi huatë e tyre. Pa dyshim, udhëzimet e Sheriatit lejojnë ndarjen e fitimeve në çdo përqindje të rënë dakord mes palëve, por në këtë fazë të tranzicionit, është e domosdoshme që të bëhet çdo përpjekje për të çliruar si investitorët ashtu edhe përfituesit e investimeve nga nënshtrimi mendor ndaj sistemit tradicional me interes. Kjo mund të arrihet duke hequr me kujdes nga marrëveshjet financiare çdo dispozitë që është e ngjashme me ose që mund të perceptohet si bazuar në interes.
Nga të gjitha dispozitat në marrëveshjen për Çertifikatën e Pjesëmarrjes me Afat (PTC), ajo që lidhet me trajtimin e humbjeve ose të fitimit nën nivelin e parashikuar është më e diskutueshmja. Argumentohet se masa të tilla shërbejnë jo vetëm si pengesë ndaj praktikave të padrejta, por edhe si një formulë kompromisi në vend të një monitorimi apo ndërhyrjeje të thellë, e cila përndryshe do të ishte e pashmangshme në punët e përditshme dhe menaxhimin e shoqërisë që përfiton nga investimi.
Duket se ka një hezitim nga ana e bankave dhe institucioneve financiare për të ndarë humbjet e sipërmarrjes në të cilën pretendojnë të jenë partnerë, por në të vërtetë nuk janë. Marrëveshjet parashikojnë që:
Çdo mungesë në pjesën e fitimit në një vit ndaj normës së dakorduar do të kompensohet nga fitimet e viteve të mëvonshme derisa të rikuperohet plotësisht, që do të thotë se në asnjë rast banka ose institucioni financiar nuk duhet të marrë një shumë më të vogël se minimumi i dakorduar. Kjo veçori e garancisë në një formë të shtrembëruar, megjithëse nuk quhet e tillë, është në kundërshtim të hapur me dispozitat e Sheriatit për ndarjen e fitimit.
Në rast humbjeje, ajo fillimisht do të zbritet nga rezervat ekzistuese. Meqenëse rezervat u përkasin ekskluzivisht pronarëve ose aksionarëve si pjesë e kapitalit vetjak, sipas të gjitha koncepteve të jurisprudencës korporative, pse duhet që e gjithë humbja në një vit të absorbohet nga rezervat? Në fakt, humbjet duhet të ndahen proporcionalisht midis “partnerëve” në biznes dhe të mbulohen në përputhje me këtë.
Në rast humbjeje, shuma totale e PTC-ve të papaguara do të transformohet, në masën e pjesës së mbajtësve të PTC-ve në humbje, në aksione të konvertueshme të cilat, për të gjitha qëllimet praktike, do të konsiderohen të ngjashme me aksionet preferenciale sa i përket të drejtave dhe privilegjeve. Në vitin pasues të humbjes, nëse ka fitim, këto aksione të konvertueshme do të rikthehen sërish në PTC dhe do të kenë të drejtë në pjesën e tyre të fitimit. Në asnjë rast, investitori, domethënë banka ose institucioni financiar, nuk është i gatshëm të ekspozohet ndaj ndarjes së humbjes, çka bie ndesh me shpirtin dhe objektivat e një marrëveshjeje pa interes.
