Tregtarët në Nigeri shpenzojnë më shumë para për karburant për shkak të luftës 13 prill 2026
Me shpërthimin e luftës që Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli zhvilluan kundër Iranit, tensioni u rikthye të mbulojë një nga zonat më të ndjeshme në ekuacionin e energjisë dhe tregtisë ndërkombëtare. Pasojat e përshkallëzimit ushtarak nuk u kufizuan vetëm në përballjen direkte mes palëve ndërluftuese, por u përhapën në tregje, rrugë detare dhe rrjete tregtare, duke prekur ekonomitë larg fushëbetejës. Megjithatë, si zakonisht, ndikimet e këtyre krizave nuk shpërndahen në mënyrë të barabartë mes vendeve të botës.
Ndërsa ekonomitë e mëdha kanë mjete financiare dhe rezerva që i ndihmojnë të përballojnë goditjet, pamja është ndryshe në shumë vende në zhvillim. Në Afrikë në veçanti, ku shumë ekonomi varen nga importi i energjisë dhe mallrave bazë dhe kanë lidhje të ngushta me vendet e Gjirit, tensionet gjeopolitike shndërrohen shpejt në burim trazirash ekonomike.
“Luftërat që shpërthejnë në Lindjen e Mesme gjejnë rrugën e tyre drejt vendeve dhe shoqërive larg zonave të konfliktit”
Këtu shfaqet një paradoks i dukshëm në ekonominë globale: luftërat në qendrat e konfliktit arrijnë edhe te shoqëri që nuk janë pjesë e tyre. Me rritjen e rreziqeve për tregjet e energjisë dhe tregtinë, lind pyetja: si përhapen efektet e këtyre krizave në ekonomitë më të brishta dhe pse Afrika shpesh paguan çmimin e konflikteve që nuk i shkakton?
Ajo që fillon në Hormuz nuk mbetet në Hormuz
Jo të gjitha rrugët detare kanë të njëjtën rëndësi. Ka pika kyçe që nëse destabilizohen, mund të tronditin tregjet globale brenda pak ditësh. Ngushtica e Hormuzit është ndër më të rëndësishmet. Ajo është arteria kryesore për eksportet e energjisë nga Gjiri drejt botës: rreth 20 milionë fuçi naftë kalojnë çdo ditë, rreth një e pesta e tregtisë globale të naftës, dhe 22% e gazit të lëngshëm.
Rëndësia e saj nuk kufizohet vetëm te energjia. 2–3% e transportit global të kontejnerëve kalon aty. Me rritjen e tensioneve, preket jo vetëm transporti detar, por edhe ai ajror, ku Lindja e Mesme përbën rreth 13% të kapacitetit global të transportit ajror.
“Ngushtica e Hormuzit është një valvul që kontrollon sigurinë ushqimore globale”
Ajo ndikon edhe në bujqësi: një e treta e eksporteve të uresë kalon aty, ndërsa gjysma e prodhimit global ushqimor varet nga plehrat kimike. Rreth 30% e prodhimit të amoniakut dhe 50% e uresë lidhen me këtë zonë.
Kriza nuk ishte vetëm rritje e çmimit të naftës. Ajo shkaktoi krizë transporti dhe sigurimesh: anijet ndryshuan rrugët drejt Kepit të Shpresës së Mirë, duke rritur kostot me rreth 4 milionë dollarë për udhëtim. Sigurimet u kufizuan, zinxhirët e furnizimit u tronditën dhe çmimet e plehrave u rritën deri në 35%. Edhe buka u bë e varur nga çmimi i karburantit.
“Çdo rritje prej 10 dollarësh në naftë ul rritjen globale me 0.1–0.2% në 12 muaj”
Por këto goditje nuk prekin të gjithë njësoj. Vendet e mëdha i përballojnë, ndërsa në vendet e varfra ato shndërrohen në kriza jetese dhe borxhe.
Afrika në zemër të stuhisë
Afrika duket si “shtëpi prej xhami”, ku brishtësia ekonomike e përforcon krizën. Shumë vende varen nga importet dhe eksportet e lëndëve të para, si dhe nga kapitali i jashtëm.
“Efektet e luftërave nuk arrijnë në Afrikë si lajme, por si presione të përditshme”
Që nga fillimi i luftës, çmimet e karburantit janë rritur ndryshe në vende të ndryshme. Disa si Tanzania, Malavi dhe Zimbabve panë rritje të madhe, të tjera më pak.
Afrika, edhe pse ka naftë (si Nigeria dhe Angola), shpenzon mbi 120 miliardë dollarë në vit për produkte të rafinuara, sepse eksporton 70% të naftës së papërpunuar dhe 45% të gazit. Kjo i kushton rreth 15 miliardë dollarë humbje çdo vit.
90% e tregtisë së Afrikës është detare, kështu që rritja e kostove të transportit rrit çmimet e mallrave dhe ushqimeve.
Në bujqësi, rritja e çmimeve të plehrave kërcënon prodhimin. Në të kaluarën, prodhimi i drithërave në Afrikën Lindore ra 16% dhe miliona njerëz ranë në pasiguri ushqimore. Familjet shpenzojnë 70% të të ardhurave për ushqim, kështu që çdo rritje çmimi është dramatike.
Rënia e valutave dhe kriza financiare
Kriza përhapet si një infeksion ekonomik. Afrika ka një faturë importi prej 719 miliardë dollarësh dhe mungesë valutash.
Banka Afrikane e Zhvillimit raportoi rënien e monedhave në 29 vende pas luftës.
Investitorët u tërhoqën dhe kapitali shkoi drejt dollarit. Borxhi afrikan arriti 1.9 trilion dollarë në 2024.
Struktura e brishtësisë ekonomike
Kriza zbulon një problem më të thellë: varësinë strukturore.
Afrika:
* importon mallra bazë
* eksporton lëndë të para
* varet nga financimi i jashtëm
70% e eksporteve janë lëndë të para, ndërsa 60% e importeve janë mallra të përpunuara. Bashkimi Evropian është partneri kryesor.
Modeli i David Ricardo për “avantazhin krahasues” nuk e ndihmoi Afrikën të zhvillohet, por e futi në ciklin e eksportit të lëndëve të para.
80% e ushqimit në Afrikë importohet.
Varësia financiare
Afrika varet nga investimet e huaja dhe borxhet. Investimet e huaja ranë ndjeshëm pas pandemisë dhe luftërave.
Borxhi publik arriti 63.5% të PBB-së në 2024, dhe 31% e të ardhurave shkojnë për shlyerje borxhesh.
13 vende afrikane janë ndër 20 më të rrezikuarat në botë për falimentim.
Roli i remitancave
Me rënien e investimeve, Afrika u mbështet te remitancat. Në 2023 ato arritën 100 miliardë dollarë (52% e financimit të jashtëm).
“Vendet e Gjirit janë burimi kryesor i remitancave”
Mbi 200 milionë afrikanë varen prej tyre. Në Kenia, 65% e popullsisë mbështetet te këto para.
Por kjo varësi është e rrezikshme, sepse varet nga ekonomitë e vendeve pritëse.
Një ilaç që nuk shëron
Afrika detyrohet të ndjekë politika të imponuara nga institucionet ndërkombëtare: kursime, rritje interesi dhe borxhe.
Kjo krijon një cikël të mbyllur:
* rritje borxhi
* masa shtrënguese
* më shumë varësi
“Për çdo 1 dollar borxh, 70 cent dalin jashtë si kapital”
Në fund, qytetarët paguajnë çmimin: rritje kostosh jetese, varfëri dhe presion mbi monedhat.
Afrika mbetet e kapur në një strukturë ekonomike të kontrolluar nga jashtë, duke riprodhuar varësinë dhe krizën pa fund.
Burimi: Al Jazeera
