Imagjino se po ecën në një rrugë të errët dhe papritur sheh një hije që lëviz.
Zemra fillon të të rrahë më shpejt, muskujt tensionohen dhe ndoshta përgatitesh të ikësh…
Pak çaste më vonë zbulon se ajo “hije” nuk ishte asgjë tjetër veçse një mace.
Çfarë ndodhi? Si arriti mendja jote të të mashtrojë?
E vërteta është se mendja njerëzore nuk pret derisa të marrë të gjitha faktet; ajo ndërton pritshmëri. Këto pritshmëri nuk lindin rastësisht, por formohen nga përvojat e mëparshme, kujtimet dhe informacioni i grumbulluar gjatë jetës.
Në çdo çast, mendja plotëson pjesët që mungojnë, mbush boshllëqet dhe të paraqet një “realitet” ashtu siç e ka parashikuar ajo.
Shkencëtarët e neuroshkencës këtë proces e quajnë përpunim parashikues (Predictive Processing).
Me fjalë të thjeshta:
Mendja nuk e sheh botën vetëm përmes syve; ajo parashikon se çfarë duhet të shohë.
Nëse informacioni që vjen nga shqisat përputhet me pritshmërinë, ajo e pranon menjëherë.
Por nëse nuk përputhet, ndonjëherë e korrigjon pritshmërinë… e ndonjëherë arrin deri aty sa t’u japë më shumë besim pritshmërive të saj sesa vetë shqisave.
Këtu qëndron edhe rreziku edukativ e intelektual.
Nëse njeriu rritet me bindje të ngushta dhe ide të paprovuara, mendja e tij mund të ndërtojë “realitete” që ngjajnë me të vërtetën, por që në fakt nuk kanë lidhje me të.
Për këtë arsye, një nga thëniet më të thella të Imam Gazaliut është:
“Mendja është si syzet; ajo ta tregon gjithçka, por nuk të tregon vetveten.”
Atëherë, si mund ta edukojmë veten dhe fëmijët tanë që të kërkojnë të vërtetën dhe jo iluzionin?
* Duke i mësuar vlerën e dyshimit të matur, jo të mohimit të verbër.
* Duke i nxitur të pyesin para se të besojnë.
* Duke i mësuar të verifikojnë para se ta përsërisin një informacion.
* Duke kuptuar se çlirimi i mendjes nga paragjykimet është një nga hapat më të rëndësishëm drejt udhëzimit dhe mençurisë.
Në epokën e informacionit, rreziku nuk qëndron më te mungesa e informacionit, por te iluzioni i sigurisë absolute.
Prandaj, ki kujdes të mos shohësh atë që nuk ekziston, vetëm sepse mendja jote e priste ta shihte.
