Nga Samir Al-Urki
Shkrimtar dhe studiues për çështjet turke.
Sërish është rikthyer përplasja e ashpër mes presidentit turk, Rexhep Tajip Erdogan, dhe kryeministrit izraelit, Benjamin Netanjahu, për shkak të mbishkrimit të lashtë të “Siluanit”, i cili u shfaq papritur në skenë, duke fshehur pas tij arsyet e vërteta që e shtynë Netanjahun të ndizte këtë çështje.
Në gjykimin tim, nuk bëhet fjalë vetëm për një mosmarrëveshje të vjetër të përsëritur mbi dorëzimin nga Turqia të një mbishkrimi arkeologjik prej guri që kërkon Izraeli.
Rikthimi i çështjes në dritë, dhe kjo në prani të një ministri amerikan, lidhet me disa arsye që ky shkrim do të përpiqet t’i ndriçojë.
Përdorimi i historisë
Deri para pak ditësh, shumica e ndjekësve nuk kishin dëgjuar kurrë për mbishkrimin e “Siluanit”, derisa Netanjahu vendosi ta nxjerrë nga muzeu i historisë për ta kthyer në një armë të konfliktit që ka marrë përmasa të reja në rajon që nga fillimi i operacionit “Përmbytja e Aksasë” para afro dy vitesh.
Më 15 shtator të këtij viti, gjatë ceremonisë së “hapjes së tunelit të vjetër” në Jerusalemin e pushtuar, dhe në prani të sekretarit amerikan të shtetit, Marco Rubio, Netanjahu shpalli ekzistencën e një mbishkrimi të lashtë prej guri, që sipas tij dëshmon “të drejtën e hebrenjve mbi Jerusalem”. Ai shtoi se ky mbishkrim ndodhet në Turqi, dhe se kishte tentuar ta kthente që gjatë mandatit të ish-kryeministrit turk Mesut Jilmaz, i cili e kishte refuzuar kërkesën, duke e justifikuar me rritjen e ndikimit islam në vend nën udhëheqjen e kryebashkiakut të Stambollit të asaj kohe, Rexhep Tajip Erdogan, dhe se kishte frikë nga reagimi i rrugës islame po të dorëzohej mbishkrimi Izraelit.
Kërkesa izraelite e fundit të viteve ’90 nuk ishte e vetmja. Në vitin 2007, kryetari i bashkisë së Jerusalemit, Uri Lupolianski, i kërkoi ambasadorit turk në Izrael, Namik Tan, dorëzimin e mbishkrimit si një “gjest vullneti të mirë”. Por kërkesa u refuzua.
Më pas, në vitin 2017, ish-ministrja izraelite e kulturës, Miri Regev, e rinovoi ofertën ndaj autoriteteve turke në këmbim të dhurimit të dy elefantëve për kopshtin zoologjik në qytetin Gaziantep. Edhe atëherë, Ankaraja e refuzoi.
Në vitin 2022, presidenti izraelit Isak Herzog e shfrytëzoi vizitën e tij në Ankara, në fillimin e procesit të normalizimit mes dy vendeve, për të rifutur çështjen. Madje disa media izraelite pretenduan se Turqia kishte pranuar ta kthente mbishkrimin. Por, siç ndodhi më parë, kërkesa u refuzua.
Megjithë këtë refuzim të përsëritur të Ankarasë, Netanjahu vendosi këtë herë të ashpërsojë tonet, duke iu drejtuar Erdoganit:
“Zoti Erdogan, Jerusalemi nuk është qyteti yt, por yni. Ai do të mbetet gjithmonë i tillë dhe nuk do të ndahet kurrë më. Për këtë arsye e vlerësoj udhëheqjen e presidentit Trump, i cili e shpalli Jerusalemin kryeqytetin tonë. Jam i lumtur për praninë e Marco Rubios mes nesh, sepse ai e kupton se kjo është themeli i trashëgimisë sonë të përbashkët hebreo-kristiane”.
Në fakt, Netanjahu po i përgjigjej një fjalimi të Erdoganit të mbajtur më 2020 në parlamentin turk, në hapje të vitit të ri legjislativ:
“…Jerusalemi është qyteti ynë, qytet prej nesh, dhe është kibla jonë e parë. Xhamia Aksa dhe Kupola e Shkëmbit në Jerusalem janë gjithashtu dy simbole të fesë sonë. Për më tepër, ky qytet është vend i shenjtë edhe për të krishterët dhe hebrenjtë. Fakti që toka e popullit palestinez, banorëve të Jerusalemit dhe zonës përreth prej mijëra vitesh, është e pushtuar dhe të drejtat e tyre janë të shkelura, na detyron të jemi të vëmendshëm ndaj kësaj çështjeje”.
Fjalët e Erdoganit u harruan me kohën, por Netanjahu nuk i harroi kurrë dhe priti momentin për t’u përgjigjur – këtë herë në prani të një ministri amerikan, teksa ushtria e tij kryente masakra në Gaza dhe ndërkohë që në Doha mbahej samiti arabo-islamik në mbështetje të Katarit kundër agresionit izraelit.
Rëndësia e mbishkrimit
Izraeli, që u shfaq papritur në skaj të historisë njerëzore, i mbështetur nga fuqitë kolonialiste, uzurpoi Palestinën dhe ngriti mbi të një shtet sionist me ideologji shfarosëse. Për të është jetike çdo provë që pretendon “rrënjët hebraike” në tokën palestineze.
Prandaj, ky mbishkrim konsiderohet një nga tre objektet më të rëndësishme historike që, sipas narrativës sioniste, dëshmojnë se rrënjët kulturore e fetare të hebrenjve në Jerusalem shtrihen mijëra vite.
Mbishkrimi u gjet në një tunel në Jerusalem më 1880, kur qyteti ishte nën sundimin osman islamik. Ai përshkruan historinë e hapjes së një tuneli për të sjellë ujë në qytet nga burimi i Siluanit gjatë një rrethimi nga asirianët, rreth 3000 vjet më parë. Ky projekt iu atribua mbretit Ezekia. Teksti u gdhend në hebraisht mbi një pllakë guri, që më vonë u dërgua në muzeun perandorak në Stamboll.
Arsyet e përshkallëzimit
Që nga fillimi i “Përmbytjes së Aksasë”, nuk kanë reshtur deklaratat e ashpra reciproke mes Turqisë e Izraelit. Por këtë herë Netanjahu zgjodhi kohën dhe vendin me kujdes: në Jerusalem të pushtuar, në prani të sekretarit amerikan të shtetit, dhe në një fazë ku agresioni izraelit ka përfshirë jo vetëm palestinezët, por edhe shtetet e rajonit, me Turqinë dhe Egjiptin në krye të listës së synuar.
Në këtë kontekst, Netanjahu synoi disa mesazhe:
1. Paralajmërim ndaj Turqisë: përplasja e drejtpërdrejtë me Turqinë është çështje kohe, sidomos për shkak të ngritjes së industrisë mbrojtëse turke dhe rolit strategjik të Ankarasë në rajon.
2. Rikujtim i rrezikut Erdogan: ai shihet si trashëgimtar i qëndrimit islam të sulltan Abdulhamidit II, i cili refuzoi shitjen e tokave palestineze.
3. Mesazh për Shtëpinë e Bardhë: paralajmërim për rrezikun që Erdogan paraqet për Izraelin, në një kohë kur pritet një takim Erdogan–Trump në Uashington.
4. Mesazh për samitin në Doha: Izraeli nuk është vetëm kundër çdo koalicioni arabo-islamik, por përfaqëson “trashëgiminë e përbashkët judeo-kristiane” me SHBA-në.
5. Pohim mbi Jerusalemin: duke theksuar para ministrit amerikan se Jerusalemi është hebre, Netanjahu i dërgoi botës mesazhin se nuk ka vend për një shtet palestinez.
Përfundim
Netanjahu deshi të përdorë mbishkrimin si kartë në betejën e tij për ta hebraizuar të gjithë Palestinën. Por, pa dashur, i dha Erdoganit një dëshmi të vlefshme para opinionit publik turk dhe islam, duke treguar se ai ka kundërshtuar projektin sionist që nga koha kur ishte kryebashkiak i Stambollit – një meritë që nuk mund t’i mohohet.
