Hala Katifan (18 vjeçe) nuk e kishte imagjinuar se një ekran i vogël në sallën e qendrës kulturore të qytetit Daraa do të shndërrohej në një “portë” që do ta kthente te fëmijëria e saj e humbur. Ndërsa ndiqte një film dokumentar për revolucionin sirian, ajo rikujtonte të atin, të ëmën dhe vëllain e saj, fytyrat e të cilëve lufta i kishte lënë vetëm në kujtesë.
Hala i tha Al Jazeera Net se filmi nuk ishte thjesht një shfaqje, por një përballje e drejtpërdrejtë me kujtime që nuk e kishin braktisur kurrë. Ajo shton: “Disa skena më kthyen menjëherë te babai, nëna dhe vëllai im.”
Ajo ishte ende fëmijë kur shpërtheu revolucioni dhe kujton vetëm pamje të copëzuara dhe një ndjenjë të vazhdueshme frike. Me kalimin e viteve, filloi të krijonte një kuptim më të qartë të asaj që kishte ndodhur, derisa filmi ia riktheu të gjitha kujtimet njëherësh.
Sipas saj, këta filma janë “të dhimbshëm, por të domosdoshëm”, sepse tregojnë atë që ka ndodhur ashtu siç e kanë përjetuar njerëzit dhe ndihmojnë brezin që nuk i ka jetuar ngjarjet t’i kuptojë ato nga burimet e drejtpërdrejta.
Nga dokumentimi digjital në sallat e shfaqjeve
Gjatë viteve të revolucionit, shumica e filmave dokumentarë sirianë mbetën të kufizuar në internet dhe rrjetet sociale, larg publikut brenda vendit. Sot, këto vepra po rikthehen në sallat publike për t’i rilidhur sirianët me kujtesën e tyre vizuale.
Regjisori Saad Qanbar shpjegon se nevoja për filma dokumentarë lindi nga mungesa e dokumentimit të plotë të detajeve të revolucionit, veçanërisht në Daraa. Ndërsa reportazhi gazetaresk lidhet me momentin e ngjarjes, filmi dokumentar përpiqet ta rilexojë atë pas vitesh.
Ai thekson se dokumentari nuk mjaftohet vetëm me rrëfimin e ngjarjeve, por përpiqet të përcjellë ndjenjat dhe përvojën njerëzore të asaj periudhe. Filmi i tij “Dhjetori… Fundi i së Pamundurës” synon ta afrojë shikuesin me ngjarjet përmes dëshmive të drejtpërdrejta dhe materialeve arkivore.
Sipas Qanbarit, këta filma përbëjnë dokumente historike për brezat e ardhshëm, sepse ruajnë kujtesën kolektive dhe përcjellin të vërtetën e asaj që ndodhi gjatë revolucionit dhe sakrificat që e shoqëruan atë.
Megjithatë, ai pranon se prodhimi dokumentar mbetet ende i pamjaftueshëm krahasuar me numrin e madh të historive dhe vuajtjeve që kanë përjetuar sirianët.
Pas kamerës: Kujtime të filmuara me dhimbje
Brenda burgut famëkeq të Sednayas, kamera nuk regjistronte vetëm një vend, por përplasej me një histori të tërë dhimbjeje.
Gjatë xhirimeve të filmit, ekipi takoi ish-të burgosur, familjarë viktimash dhe vizitoi vende të lidhura me shkelje të rënda të të drejtave të njeriut.
Kameramani Isa al-Hariri e përshkruan hyrjen në burg si një nga përvojat më të vështira të jetës së tij profesionale.
Ai kujton momentin kur një ish-i burgosur filloi të rrëfente jetën brenda qelive dhe format e torturës e poshtërimit që kishin përjetuar të burgosurit. Kjo i riktheu kujtimet e të afërmve dhe miqve të tij që kishin kaluar nëpër atë burg.
Hariri thotë se për disa çaste nuk mundi të vazhdonte xhirimet për shkak të trishtimit dhe ndjenjës së mbytjes emocionale.
“Sednaya nuk është thjesht një ndërtesë. Është një kujtesë e mbushur me dhimbje dhe mungesë”, thotë ai.
Kinemaja siriane mes sfidave dhe zhvillimit
Regjisori Abdulrahman al-Kilani thotë se media siriane ka kaluar nga raportimi i drejtpërdrejtë i ngjarjeve në kushte të rrezikshme drejt një prodhimi më profesional dhe më të organizuar.
Sipas tij, kinemaja siriane ka pësuar ndryshime të mëdha si në mjetet e përdorura, ashtu edhe në temat që trajton. Në fillim fokusi ishte te bombardimet dhe shkatërrimi, ndërsa sot trajtohen tema më të thella si të zhdukurit, kujtesa, drejtësia, rindërtimi i shoqërisë, identiteti dhe marrëdhënia mes diasporës dhe atdheut.
Ai shton se kinemaja dokumentare e pavarur siriane ka kaluar periudha të vështira për shkak të kufizimeve të sigurisë dhe rreziqeve të punës brenda vendit, duke detyruar shumë kineastë të punojnë fshehurazi ose të largohen jashtë Sirisë.
Sipas Kilanit, interesimi ndërkombëtar për kinemanë siriane ka bërë që disa filma të arrijnë në festivale dhe platforma globale, gjë që tregon zhvillimin e kësaj përvoje pavarësisht sfidave.
Megjithatë, ai vëren se sektori vazhdon të vuajë nga mungesa e infrastrukturës, instituteve të prodhimit dhe financimit, duke mbetur kryesisht i mbështetur në iniciativa individuale.
Ai përfundon duke theksuar se zhvillimi i kinemasë siriane kërkon bashkëpunim rajonal dhe ndërkombëtar për të ndërtuar një industri të qëndrueshme të bazuar në trajnim, prodhim dhe financim.
Kujtesa përmes imazhit
Shumë vëzhgues kulturorë besojnë se filmat dokumentarë sirianë nuk janë më vetëm mjete dokumentimi, por pjesë e procesit të rikthimit të kujtesës kolektive pas viteve të gjata të luftës dhe përçarjes.
Për shumë sirianë, imazhi nuk është më thjesht një arkiv i luftës, por një përpjekje për të kuptuar të kaluarën dhe për të lidhur një brez të tërë me historinë që ka jetuar mes frikës, humbjes dhe zhvendosjes.
Mes ekranit dhe sallës së shfaqjes, lufta nuk rikthehet vetëm si një ngjarje e kaluar, por si një kujtesë që ende kërkon kuptim. Në sallat e vogla të qyteteve siriane, sirianët po fillojnë sërish të shikojnë historinë e tyre, por këtë herë përmes imazhit.
