Më pak se një muaj pas armëpushimit, mirëkuptimet ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Iranit u shembën. Marrëdhëniet kaluan nga tryeza e negociatave në shkëmbim akuzash e më pas në sulme ushtarake, derisa presidenti amerikan Donald Trump shpalli përfundimin e marrëveshjes, e cila shihej si një mundësi për të frenuar përshkallëzimin.
Uashingtoni dhe Teherani kishin njoftuar më 18 qershor arritjen e një memorandumi mirëkuptimi, pas ndërmjetësimeve rajonale dhe ndërkombëtare, i cili ndaloi operacionet ushtarake që kishin shpërthyer në fund të shkurtit dhe synonte uljen e tensioneve, si dhe hapjen e rrugës për trajtimin e çështjeve të pazgjidhura mes dy vendeve.
Marrëveshja përfshinte:
* ndalimin e operacioneve të drejtpërdrejta ushtarake;
* garantimin e sigurisë së lundrimit në Ngushticën e Hormuzit;
* ndalimin e sulmeve ndaj forcave amerikane dhe interesave iraniane;
* rikthimin në rrugën diplomatike për programin bërthamor iranian.
Megjithëse marrëveshja u mirëprit ndërkombëtarisht, shumë çështje thelbësore mbetën pa zgjidhje përfundimtare, duke e bërë atë më tepër një armëpushim politik sesa një zgjidhje gjithëpërfshirëse. Ajo zgjati vetëm disa javë.
⸻
Si filloi përshkallëzimi?
* 27 qershor: Anija cisternë “Keiko”, me flamur panamez dhe e operuar nga një kompani japoneze, u sulmua pranë Ngushticës së Hormuzit. SHBA-ja fajësoi Iranin për sulmin.
* SHBA-ja akuzoi Iranin për mosrespektimin e memorandumit, ndërsa Teherani deklaroi se Uashingtoni nuk kishte zbatuar detyrimet e tij dhe vazhdonte politikën e presionit.
* 28 qershor: SHBA-ja iu përgjigj me sulme ajrore ndaj 10 objektivave ushtarake iraniane në bregdetin jugor dhe rreth Ngushticës së Hormuzit.
* 8 korrik: Irani goditi tre anije tregtare në Ngushticën e Hormuzit.
* SHBA-ja u kundërpërgjigj me sulme të gjera ndaj më shumë se 80 objektivave brenda Iranit.
* Irani deklaroi se kishte goditur baza amerikane në Kuvajt dhe Bahrejn.
* Po atë ditë, presidenti amerikan Donald Trump shpalli se memorandumi i mirëkuptimit “ka marrë fund”, duke kërcënuar Iranin me goditje “të fuqishme”.
* Komanda Qendrore Amerikane (CENTCOM) njoftoi se kishte kryer sulme të reja brenda Iranit me synim dobësimin e aftësisë së tij për të kërcënuar lundrimin në Ngushticën e Hormuzit.
⸻
Çështjet që mbetën pezull
Që në ditët e para të zbatimit të memorandumit u shfaqën mosmarrëveshje rreth interpretimit të disa pikave të tij.
SHBA-ja këmbëngulte që Irani të kufizonte aktivitetet e tij ushtarake dhe bërthamore, ndërsa Teherani theksonte se asnjë marrëveshje nuk mund të vazhdonte përderisa sanksionet amerikane dhe prania ushtarake amerikane në rajon mbeteshin në fuqi.
Ndër çështjet që mbetën të pazgjidhura ishin:
* siguria e lundrimit në Gjirin Persik;
* mekanizmi i verifikimit të zbatimit të marrëveshjes;
* e ardhmja e sanksioneve ekonomike;
* niveli i pasurimit të uraniumit.
Po ashtu, fronti libanez u shndërrua në një nga çështjet më të ndjeshme gjatë periudhës së memorandumit, ndërkohë që sulmet izraelite vazhdonin.
Për shkak të mungesës së një mekanizmi të qartë për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve, akuzat reciproke u shtuan. SHBA-ja akuzonte Iranin për shkeljen e marrëveshjes, ndërsa Irani akuzonte Uashingtonin se vazhdonte politikën e presionit dhe nuk po përmbushte zotimet e veta.
⸻
Shkëndija e rrëzimit të marrëveshjes
Tensioni arriti kulmin pas sulmit ndaj tre anijeve tregtare në Ngushticën e Hormuzit.
SHBA-ja fajësoi Iranin për të shtënat, ndërsa Teherani mohoi çdo lidhje me incidentin.
Menjëherë pas kësaj, CENTCOM njoftoi sulme të reja ndaj objektivave brenda Iranit, duke deklaruar se synonin të dobësonin aftësinë iraniane për të kërcënuar lundrimin në Hormuz.
Ushtria iraniane njoftoi se nga këto sulme amerikane kishin mbetur të vrarë disa ushtarakë dhe u zotua të hakmerrej për atë që e quajti “agresion”.
Situata pasqyron një paradoks të madh: të dyja palët deklarojnë se e mbështesin marrëveshjen në aspektin politik, por secila pretendon se pala tjetër ishte e para që e shkeli atë.
⸻
Shpallja e fundit të memorandumit
Në kulmin e zhvillimeve, presidenti amerikan Donald Trump deklaroi se memorandumi i mirëkuptimit me Iranin “ka përfunduar”, duke theksuar se SHBA-ja do të vazhdojë goditjet “e fuqishme” nëse vazhdojnë sulmet që Uashingtoni ia atribuon Teheranit.
Ky ishte qëndrimi i parë zyrtar amerikan që pranoi publikisht fundin e marrëveshjes, e cila kishte ndalur përkohësisht luftën, por që tashmë i riktheu dy vendet në përballje të drejtpërdrejtë, më pak se një muaj pas hyrjes së saj në fuqi.
Shembja e marrëveshjes ndodhi ndërsa Irani po përfundonte ceremonitë mortore të udhëheqësit të tij suprem, Ali Hamenei, i cili ishte vrarë më 28 shkurt në një sulm të përbashkët amerikano-izraelit ndaj rezidencës së tij në Teheran. Kjo goditje konsiderohet pika e kthesës që ndezi luftën ndërmjet dy vendeve.
Ceremonitë mortore u shndërruan në një rast ku udhëheqja iraniane ritheksoi vendosmërinë për të vazhduar përballjen, ndërkohë që SHBA-ja vazhdonte operacionet ushtarake dhe nuk kishte asnjë shenjë rikthimi në diplomaci.
⸻
Sulme të ndërsjella
CENTCOM deklaroi se kishte përfunduar një tjetër valë sulmesh ndaj Iranit, duke goditur rreth 90 objektiva ushtarake, përfshirë:
* sistemet e mbrojtjes ajrore;
* asetet e vëzhgimit bregdetar;
* depot e raketave dhe dronëve;
* kapacitetet detare;
* infrastrukturën ushtarake përgjatë bregdetit iranian.
Sipas SHBA-së, këto sulme synonin ta bënin Iranin të paguante një çmim të lartë për shkeljen e armëpushimit përmes sulmit ndaj tre anijeve tregtare në Hormuz.
Ministria iraniane e Shëndetësisë njoftoi se sulmet amerikane të 8 dhe 9 korrikut kishin shkaktuar deri tani:
* 14 të vrarë;
* 78 të plagosur.
Nga ana tjetër, Garda Revolucionare Iraniane deklaroi se kishte goditur infrastrukturë dhe objekte të rëndësishme në bazat amerikane:
* Arifjan dhe Ali al-Salem në Kuvajt;
* Al-Jufair dhe Sheikh Isa në Bahrejn.
Ajo paralajmëroi se, nëse sulmet amerikane përsëriten, përgjigjja iraniane do të zgjerohet ndaj bazave të tjera amerikane në rajon.
Ushtria iraniane njoftoi gjithashtu se kishte goditur me dronë:
* sistemet Patriot në Kuvajt;
* një qendër të paralajmërimit të hershëm në Katar;
* depo karburanti të ushtrisë amerikane në Bahrejn.
⸻
A kanë përfunduar shanset për qetësim?
Pas shpalljes së Trumpit për fundin e memorandumit, marrëdhëniet amerikano-iraniane kanë hyrë në një fazë të re, të karakterizuar nga mungesa e çdo marrëveshjeje që do të frenonte përshkallëzimin.
Operacionet ushtarake dhe kërcënimet reciproke vazhdojnë, ndërsa mundësia e rikthimit në negociata duket gjithnjë e më e vështirë dhe varet nga aftësia e ndërmjetësve për të frenuar krizën dhe për të shmangur zgjerimin e konfliktit në rajon.
Megjithatë, presidenti amerikan Donald Trump deklaroi të enjten se Irani dëshiron me ngulm të arrijë një marrëveshje me Shtetet e Bashkuara, por shtoi se nuk ka besim se Teherani do t’i përmbahet angazhimeve të tij.
