Deri tani, pyetja e madhe që ende nuk ka marrë përgjigje është: çfarë e detyroi Shtetet e Bashkuara të Amerikës deri në këtë masë dhe i shtyu të nënshkruajnë një memorandum mirëkuptimi me Iranin, i cili nuk përmban pothuajse asnjë lëshim nga Irani, ndërsa është i mbushur me lëshime amerikane?
Sekreti tjetër, që për momentin nuk ka përgjigje, është ngushtica e Hormuzit, me të cilën Teherani ushtroi presion mbi Uashingtonin dhe arriti atë që arriti, si në luftë ashtu edhe në negociata. A mos vallë administrata amerikane nuk e kishte parashikuar përdorimin e saj si kartë lufte, ndërkohë që të gjitha analizat politike amerikane gjatë dy dekadave të fundit, të cilat kanë trajtuar skenarët e luftës me Iranin, nuk e kanë anashkaluar asnjëherë mundësinë që Irani ta mbyllte ngushticën, të kërcënonte lundrimin ndërkombëtar dhe të pengonte kalimin e 20% të naftës botërore, përveçse me lejen e tij?
Sekreti i tretë është fakti se Shtetet e Bashkuara e sulmuan qëllimisht Iranin para se të merrnin çfarëdo mase për të paralizuar krahët e Iranit në rajon ose për t’i neutralizuar plotësisht ata në Liban, Irak dhe Jemen.
Para kësaj, ka edhe shumë sekrete të tjera që duhet të zbulohen, përpara se studiuesi të hyjë, bashkë me të tjerët, në analizimin e këtij memorandumi mirëkuptimi, i cili befasoi çdo vëzhgues, analist dhe politikan. Fatkeqësisht, ende nuk ka ardhur koha kur sekrete të tilla mund të zbulohen, por logjika kërkon që ato të mos anashkalohen apo të shpërfillen kurrë.
Është e lehtë të thuhet se Irani është fituesi më i madh i kësaj lufte dhe i negociatave që pasuan, dhe se pothuajse të katërmbëdhjetë pikat e memorandumit janë në favor të tij, duke i realizuar më shumë se çfarë kishte shpresuar, madje edhe më shumë se çfarë mund të kishte ëndërruar para luftës. Por është e vështirë të shpjegohet nënshtrimi amerikan, deri në kufijtë e dorëzimit, pranimi i diktateve të Teheranit dhe nisja e një lufte për të cilën nuk ishte e përgatitur dhe për të cilën nuk kishte hartuar skenarë realë.
Në çdo rast, leximi i “kushteve të dorëzimit” ose i “pikave të memorandumit të mirëkuptimit”, siç janë quajtur, dhe nxjerrja e disa mësimeve prej tyre, është e domosdoshme, pavarësisht mjegullës së situatës, mungesës së qartësisë mbi rrethanat në të cilat u hartua ky memorandum dhe pavarësisht dyshimeve të shumëkujt se ai mund të prishet së shpejti, sidomos pasi marrëveshja u bë pa festim dhe pa transparencë.
Në një vështrim të shpejtë të pikave të marrëveshjes, shohim se Irani ka marrë gjithçka në këmbim të pothuajse asgjëje të madhe për Shtetet e Bashkuara, “Izraelin” dhe shtetet arabe aleate.
Irani ka marrë:
* Ruajtjen e programit të tij bërthamor;
* Mbajtjen e raketave të tij të avancuara balistike;
* Njohjen e regjimit të tij;
* Heqjen e sanksioneve ndaj tij;
* Dëmshpërblime për humbjet e luftës dhe për të gjitha vitet e bllokadës ekonomike e ushtarake;
* Heshtje për çështjen e tarifave të kalimit, ose siç i quan Irani, “tarifa mirëmbajtjeje”;
* Heqjen e bllokadës detare ndaj tij;
* Nxitjen e investimeve të mëdha në Iran nga shtetet fqinje dhe të tjera;
* Mbrojtje ndërkombëtare dhe rajonale për krahët e Iranit në rajon dhe mosprekjen e tyre.
Ndërsa në këmbim, Irani ka garantuar sigurinë e “Izraelit”, është zotuar të mos e bombardojë atë dhe të mos godasë interesat amerikane në Gjirin Persik, si dhe të hapë ngushticën e Hormuzit — pa konfirmuar se lundrimi në të do të jetë i lirë dhe pa pagesë. Këto janë “fitime” që ekzistonin edhe para fillimit të luftës më 28 shkurt të kaluar dhe që Irani i kishte respektuar gjatë 47 viteve të shkuara.
Megjithëse marrëveshja mbetet e paqartë dhe e shoqëruar me rrethana që ende nuk duken qartë, nga kjo betejë e menaxhuar nga Irani me një shkallë të lartë profesionalizmi mund të nxirren disa mësime:
* Logjika e forcës dhe zotërimi i mjeteve të pengimit janë garancia e parë për pavarësinë e shteteve, ruajtjen e kapaciteteve të tyre, sigurinë dhe pozitën e tyre ndërkombëtare e rajonale; jo teprica e parave apo diplomacia boshe.
* Fitorja në beteja nuk varet vetëm nga mundësitë materiale, edhe kur ekzistojnë mjete force dhe pengimi; ajo varet edhe nga menaxhimi, drejtimi i tyre dhe aftësia për manovrim të zgjuar. Irani, sipas autorit, e bëri këtë duke u mbështetur në trashëgiminë e tij të vjetër politike e filozofike, ndërsa Uashingtoni u paraqit me një administratë të dobët, të lëkundur, të nxituar dhe pa horizont strategjik.
* Siguria e “Izraelit” ka një rëndësi të tillë për Shtetet e Bashkuara, saqë ato mund të sakrifikojnë gjithçka për të, madje edhe reputacionin ndërkombëtar, pozitën si fuqi më e madhe në botë dhe pranimin e tërheqjes e të humbjes. Ndërsa aleatëve të Uashingtonit në rajon nuk u kushtohet vëmendje për sigurinë e tyre, përveçse në atë që lidhet me furnizimet botërore të naftës.
* Siguria e rajonit nuk mund të ruhet nga “i huaji”, i cili Gjirin dhe shtetet arabe i sheh vetëm si një kartë negociuese që mund ta sakrifikojë si në paqe ashtu edhe në luftë. Nëse shtetet arabe nuk e kuptojnë këtë gjendje të mjerueshme, ato nuk do ta ruajnë përgjithmonë pozitën e tyre aktuale, por një ditë do të shndërrohen në “plaçkë lufte”.
* Plaçka e luftës është shumë më e madhe se fitimet e politikës. Ky është një mësim i fortë për shtetet arabe që janë mësuar me lypjen, huamarrjen dhe vrapimin drejt dyerve të Fondit Monetar Ndërkombëtar dhe shteteve të pasura. Ato kanë hequr dorë nga tokat dhe sovraniteti i tyre për disa kafshata që i lypin, por nuk kanë marrë prej këtij poshtërimi asgjë që ta ngrejë popullin e tyre apo t’u sjellë zhvillim. Ndërkohë, të mundurit i janë zotuar Iranit me më shumë se 300 miliardë dollarë për “rindërtimin dhe rehabilitimin ekonomik të Iranit”, sipas pikës së gjashtë të memorandumit. Sipas autorit, një financim i tillë i madh nuk do të ishte arritur pa raketa balistike, mbylljen e një ngushtice, këmbëngulje për të drejta e ndikim dhe vullnet të fortë.
* Irani, edhe pse gjatë betejës u zbukurua me një diskurs politik “jo sektar”, dhe u përpoq të shfaqej disi i kujdesshëm ndaj fqinjëve të tij për sa kohë që nuk drejtoheshin kundër tij raketa, predha dhe dronë, në praktikë veproi pikërisht sipas logjikës sektare. Marrëveshja kaloi mbi të gjitha forcat sektare të lidhura me Iranin në Liban, Jemen dhe Irak, duke u ofruar mbrojtje e imunitet. Në këmbim, Irani premtoi sigurinë e “Izraelit” dhe aleatëve të Shteteve të Bashkuara.
Sipas tekstit, Irani nuk u kujdes për vuajtjet e popullit të Gazës dhe rezistenca në Gaza nuk ishte në qendër të interesit iranian, as për sigurinë e saj dhe as për rindërtimin e saj. Kur erdhi çasti i dëmshpërblimeve dhe përfitimeve, kushti i parë i Iranit ishte që aleatët e Amerikës të jepnin qindra miliarda dollarë për rindërtimin dhe rehabilitimin e Iranit; ndërsa për Gazën, sipas autorit, nuk kërkoi asgjë, qoftë edhe rindërtim me dhjetëra miliarda dollarë.
Kur Irani këmbënguli që “Hezbollahu” të ruante kapacitetet e tij ushtarake, ai, sipas autorit, e shpërfilli fazën e dytë të negociatave për Gazën, që synonte dorëzimin e armëve të rezistencës. Kur doli çështja e “tërheqjes”, nuk kërkoi që ajo të përfshinte vijën e verdhë në Gazën e pushtuar; por u përqendrua vetëm te “Hezbollahu” dhe ndikimi i tij si një sundues ushtarak i përhershëm në Liban.
Në të vërtetë, kjo nuk është një mësim që merret nga Irani, sepse, siç thotë proverbi arab, “kjo është një sjellje që e njohim prej Akhzemit”; pra, kjo është natyra e interesave të tij të veçanta. Por kjo përmendet së pari për t’iu përgjigjur atyre që e kanë përshkruar rezistencën si plotësisht të varur nga Irani, të shkrirë në aleancën e tij dhe që sillet në orbitën e tij. Marrëveshja, sipas autorit, e zbuloi natyrën iraniane dhe njëkohësisht shpërfilljen e atyre që kanë menduar mirë për shtetin e mullahëve, duke imagjinuar se Irani lufton në emër të “umetit” dhe se fuqizimi i Iranit është fuqizim i myslimanëve sunitë.
* Kur afrohet fundi i perandorive dhe shteteve, ato ndjekin politika të çrregullta, veprojnë verbërisht dhe me politika të pamatura që e përshpejtojnë humbjen e udhëheqjes dhe pushtetit të tyre. Sipas autorit, Amerika u hutua, u lëkund, hezitoi, bërtiti e kërcënoi, por nuk arriti veçse një marrëveshje të marrë, të pashembullt edhe në momentet më të rënda të dobësimit të perandorive britanike, franceze, portugeze dhe spanjolle; e lëre më për Amerikën, e cila zakonisht ka imponuar kushte të padrejta ndaj të tjerëve.
Mësimet e kësaj marrëveshjeje janë të shumta. Mjafton që të përzgjidhen disa prej tyre që mund të jenë të dobishme. Kjo nuk është lavdërim për regjimin e një shteti që, sipas autorit, u ka shkaktuar myslimanëve dëme të panumërta, ka vrarë dhe shpërngulur miliona myslimanë, i ka kthyer shumë vite pas, ka ngritur sisteme sektare, ka nxitur kundër popujve dhe ka armiqësuar shokët e Pejgamberit ﷺ e i ka mallkuar ata. Por këto mësime përmenden që të marrin mësim ata që duan të marrin mësim dhe që të zgjohet vullneti e ndërgjegjja e atyre që duhet të zgjohen, sepse urtësia është pasuria e humbur e besimtarit.
KOMISIONI POLITIK
5 MUHARREM 1447 H. / 20.06.2026
