Në një botë ku ekuilibrat e fuqisë ndryshojnë me shpejtësi të habitshme, libri zbulon sekretin e fshehtë pas ngritjes dhe rënies së ushtrive të mëdha.
Është një libër që lidh të kaluarën me të tashmen, për të zbuluar se si mendojnë sot Uashingtoni dhe Pekini, dhe si do të ndizet konkurrenca mes tyre nesër.
Nga ngjitja e perandorive deri te rënia e tyre, Zak Kuper zbulon rregullën e artë, nga e cila nuk është shmangur asnjë fuqi ushtarake nëpër histori.
Ky është udhëzuesi që do të ndryshojë mënyrën si e kupton fuqinë dhe do ta bëjë garën Kinë–SHBA më të qartë… dhe më tërheqëse.
Princi Hirohito, në vitin 1920, e përmblodhi frymën e politikës së madhe kur tha:
“Kur ta forcojmë fuqinë e kombit tonë, ajo do të na ngrejë drejt valëve më të larta të fatit.”
Kjo thënie përbën hyrjen për të kuptuar pyetjen qendrore që shtron ky libër:
Si do të konkurrojnë ushtarakisht Shtetet e Bashkuara dhe Kina në vitet e ardhshme?
Disa ekspertë mendojnë se e ardhmja e këtij konkurrimi është e paqartë dhe e paparashikueshme, por ky libër paraqet një tezë krejtësisht të ndryshme: rrugët që ndjekin sot ushtritë e mëdha nuk janë të reja, por ecin mbi gjurmë historike të njohura.
Gjatë shekujve, fuqitë ushtarake më ndikimtarë janë përmbajtur modeleve të ngjashme sjelljeje, të cilat përcaktohen kryesisht nga perceptimet e udhëheqësve të tyre për ndryshimet në fuqinë relative.
Libri shqyrton ngritjen dhe rënien e fuqive më të rëndësishme ushtarake të shekullit XX Shtetet e Bashkuara, Gjermaninë, Britaninë, Francën, Japoninë dhe Rusinë dhe zbulon se si të gjitha janë përmbajtur të njëjtit logjik, të cilin ai e quan këtu teoria e fuqisë relative të perceptuar.
Me ndryshimin e fuqisë së shtetit, ushtritë e tij rregullojnë objektivat mbrojtëse, strategjitë dhe investimet në mënyrë të rregullt dhe të parashikueshme. Dhe sot, duket se Shtetet e Bashkuara dhe Kina po ndjekin të njëjtën rrugë.
Misteri i transformimit kinez drejt aftësive të projektimit ushtarak
Ky libër lind nga një pyetje e thjeshtë, por ngatërruese:
Pse po ndërton Kina aftësi tradicionale për projektimin e forcës, në një kohë kur strategjitë e saj të mëparshme për “pengimin e hyrjes/ndalimin e zonave” duken efektive në zvogëlimin e dominimit amerikan në Azi?
Kina, gjatë dekadave, ka zhvilluar një arsenal të gjerë raketash balistike tradicionale, raketa kundër anijeve dhe nëndetëse me naftë — sisteme relativisht të lira dhe të afta të pengojnë epërsinë amerikane.
Sikur Kina të kishte vazhduar në këtë drejtim, do të kishte qenë në gjendje të neutralizonte shumë elementë të fuqisë amerikane më të kushtueshme, si aeroplanmbajtëset dhe bazat e përparme.
Megjithatë, udhëheqja kineze ka filluar së fundi të kalojë drejt ndërtimit të mjeteve klasike për projektimin e forcës:
— aeroplanmbajtëse,
— baza të përparuara,
— aftësi të shtrirjes në distanca të gjata.
Ky është një ndryshim rrënjësor dhe ngre pyetje të rëndësishme:
Pse po transformohet Kina tani? A do të përshpejtohet ky ndryshim nëse fuqia e Kinës rritet, apo mund të ngadalësohet nëse fuqia e saj fillon të bjerë?
Teoria: Transformimet e fuqisë relative të perceptuar
Libri argumenton se teoritë tradicionale të marrëdhënieve ndërkombëtare — qofshin ato të fokusuara te struktura ndërkombëtare, te burimet, te ndërveprimet e brendshme, ose te kultura strategjike — shpjegojnë shumëçka, por neglizhojnë një faktor vendimtar:
si e perceptojnë udhëheqësit ndryshimin e fuqisë së tyre relative krahasuar me kundërshtarët?
Teoria propozon se udhëheqësit përqendrohen te dy faktorë:
1. niveli i fuqisë relative (nga e dobët drejt të fortës),
2. drejtimi i fuqisë relative (nga ngjitja drejt rënies).
Duke bashkuar këto dy përmasa, shtetet kalojnë në katër faza:
— të dobëta dhe ngjitëse
— të forta dhe ngjitëse
— të forta dhe në tërheqje
— të dobëta dhe në tërheqje
Në secilën fazë ndryshojnë:
— objektivat mbrojtëse
— strategjitë e përdorura
— natyra e sistemeve ushtarake të kërkuara
Shtetet e forta priren drejt objektivave më të gjera që kërkojnë strategji të afta t’i mundësojnë kontroll të qëndrueshëm dhe afatgjatë. Ndërsa shtetet e dobëta mjaftohen me qëllimin e pengimit dhe ndalimit, përmes sistemeve më të lira dhe më të përshtatshme për konsum.
Shtetet ngjitëse priren ndaj prirjes sulmuese, ndërsa shtetet në rënie përqendrohen te fortifikimi dhe mbrojtja.
Duke u bazuar në këtë, libri paraqet një hartë analitike me katër modele të politikave mbrojtëse:
— sisteme të konsumueshme dhe të lëvizshme për shtetet e dobëta ngjitëse (strategjia e pengimit të hyrjes)
— sisteme të qëndrueshme dhe të lëvizshme për shtetet e forta ngjitëse (projektimi i forcës)
… dhe pozita gjeografike.
Kuper thekson se fuqia ushtarake ka nevojë për tre shtylla:
— burime ekonomike
— një sistem institucional efikas
— një hartim politik dhe strategjik të qartë
Autori thekson këtu kritikën e tij ndaj qasjeve që merren vetëm me “kapacitetet materiale” dhe propozon një kuadër më të ndërlidhur që bashkon aspektin material me atë përmasor, gjë që e afron këtë libër me veprat e Michael Beckley dhe Peter Zeihan në interpretimin e fuqisë botërore.
2) Ngjitja e Shteteve të Bashkuara (America’s Rise)
Libri paraqet se si Shtetet e Bashkuara u transformuan nga një fuqi rajonale në shekullin e nëntëmbëdhjetë në fuqinë ushtarake numër një në botë pas Luftës së Dytë Botërore.
Shtyllat themelore të ngjitjes së saj ishin:
— ekonomia gjigante dhe burimet natyrore
— gjeografia e sigurt (dy oqeane në lindje e perëndim dhe fqinj të dobët në veri e jug)
— një politikë e jashtme fillimisht hezituese, e cila gradualisht u shndërrua në drejtimin e sistemit ndërkombëtar pas vitit 1945
— ndërtimi i ushtrisë dhe riformësimi pas dy luftërave botërore
Kuper e konsideron ngjitjen e Amerikës si një “ngjitje të qetë” dhe jo një zgjerim armiqësor, sepse epërsia e saj industriale dhe teknologjike i lejoi të ndërtonte një “fuqi ushtarake të qëndrueshme”, ndryshe nga perandoritë e tjera.
Sisteme të qëndrueshme dhe të palëvizshme për shtetet e forta në rënie (fortifikimi i territorit).
Sisteme të konsumueshme dhe të palëvizshme për shtetet e dobëta në rënie (ndalimi i zonave).
Rastet e studimit dhe rruga e krahasimit historik
Libri teston teorinë përmes gjashtë rasteve kryesore:
— ngjitja e Shteteve të Bashkuara dhe e Gjermanisë (kapitujt 2 dhe 3)
— kulmi i Britanisë dhe i Francës (kapitujt 4 dhe 5)
— rënia e Japonisë dhe e Bashkimit Sovjetik (kapitujt 6 dhe 7)
Më pas, kapitulli i fundit diskuton mësimet e nxjerra dhe ndikimin e tyre në të ardhmen e konkurrencës ushtarake në Azi.
Rezultatet: zemra e ekuilibrit kino–amerikan
Teoria shpjegon transformimin aktual të Kinës:
Kur Pekini e shihte veten relativisht të dobët, ai mbështetej te aftësitë e ndalimit të hyrjes. Por, me ndryshimin e konceptimit të fuqisë së vet, ai nisi të adoptojë strategjinë e projektimit të forcës, e cila është karakteristika veçuese e “fuqive ngjitëse”.
Në të kundërtën, mendimi strategjik amerikan po përjeton një debat të ashpër të brendshëm midis vazhdimit të strategjisë tradicionale të projektimit të forcës dhe kalimit drejt aftësive të ndalimit të zonave, sidomos për shkak të rritjes së kostos së operacioneve të largëta dhe shtimit të kërcënimeve nga sistemet e lira dhe të vogla.
Megjithëse tendencat aktuale të fuqisë relative nuk favorizojnë Shtetet e Bashkuara, autori thekson se transformimet teknologjike mund t’i japin atyre një përparësi të re, nëse strategjitë e tyre arrijnë të përshtaten me mjedisin ushtarak në ndryshim.
Libri themelon një vizion të ri për të shpjeguar dinamikat e fuqisë ushtarake botërore.
Ajo që drejton politikat mbrojtëse nuk është vetëm fuqia aktuale, por mënyra se si e perceptojnë udhëheqësit këtë fuqi dhe drejtimet e saj të ardhshme.
Kështu, libri ofron një kornizë analitike të aftë të shpjegojë transformimet kino–amerikane dhe të parashikojë rrugën e konkurrencës ushtarake në Azi dhe në botë.
Ideja qendrore
Zak Kuper paraqet një studim historik–analitik mbi mekanizmat e ngjitjes së fuqive të mëdha dhe rënies së tyre, duke filluar nga shekulli i nëntëmbëdhjetë deri te epoka moderne.
Ai mbështetet në krahasimin e gjashtë rasteve të ndryshme (Shtetet e Bashkuara, Gjermania, Britania, Franca, Japonia dhe Rusia), për të treguar se fuqia ushtarake nuk lind vetëm nga pasuria apo teknologjia, por si rezultat i ndërveprimit ndërmjet ambicies strategjike, kapaciteteve ekonomike, strukturës institucionale, marrëdhënieve ndërkombëtare dhe zgjedhjeve politike.
Ai përfundon se shtetet e reja ngrihen ushtarakisht shpejt, por dështojnë kur tejkalojnë mundësitë e tyre ose nuk arrijnë të përshtaten me ndryshimet e sistemit ndërkombëtar.
Pikat kryesore
1) Determinantët e politikave mbrojtëse (Determinants of Defense Policies)
Kapitulli i parë vendos metodologjinë e përgjithshme të librit:
Politikat mbrojtëse nuk lindin si rezultat i një logjike ushtarake të pastër, por formohen nga faktorë të shumtë: ekonomia e shtetit, kultura strategjike, struktura e udhëheqjes politike–ushtarake dhe dinamika ndërkombëtare.
3) Ngjitja e Gjermanisë (Germany’s Rise)
Ky kapitull përqendrohet në periudhën nga bashkimi i Gjermanisë (1871) deri te dy luftërat botërore.
Arsyet e ngjitjes:
— fuqi industrielle e jashtëzakonshme
— disiplinë burokratike
— një elitë ushtarake me aftësi të larta organizative (komanda prusiane)
Megjithatë, “projekti i fuqisë” gjerman dështoi për shkak të:
— ambicieve të tepruara për zgjerim
— dobësisë në aleanca
— vlerësimit të gabuar të mjedisit ndërkombëtar
Autori e përdor Gjermaninë si shembull të “fryrjes së ambicies perandorake”: kur ushtria rritet më shpejt sesa aftësia e shtetit për të mbajtur kostot politike dhe ekonomike.
4) Kulmi i Britanisë (Britain’s Apex)
Ky kapitull trajton kulmin e perandorisë britanike në shekullin e nëntëmbëdhjetë dhe në fillim të shekullit të njëzetë.
Arsyet e fuqisë:
— dominim detar global
— një revolucion industrial i hershëm
— një rrjet tregtar–financiar botëror
— parimi i balancimit të jashtëm (Offshore Balancing)
Më pas filloi rënia, me:
— ngjitjen e fuqive të tjera industriale
— kostot e gjera të perandorisë
— rraskapitjen pas dy luftërave botërore
Kuper paraqet një shpjegim strukturor: Britania ishte një fuqi detare–financiare, jo një fuqi tokësore industriale, dhe me shfaqjen e rivalëve të rinj të fuqishëm në industri (Shtetet e Bashkuara, Gjermania), ajo humbi pozicionin e saj natyror.
5) Kulmi i Francës (France’s Apex)
Ky kapitull përqendrohet te Franca nga Napoleoni deri në Luftën e Parë Botërore.
Franca arriti një fuqi të madhe ushtarake dhe politike gjatë epokës së Napoleonit.
Megjithatë, më vonë ajo ruajti ambicie më të mëdha se sa kapacitetet e saj reale.
Autori e lidh rënien e saj me:
— krizë demografike relative krahasuar me Gjermaninë
— burokraci ushtarake të fryrë
— dështime strategjike (sidomos lufta franko–prusiane e 1870)
Kuper trajton Francën si një rast të përplasjes së drejtpërdrejtë midis udhëheqjes politike ambicioze dhe realitetit gjeo–ekonomik: kur aftësitë u bënë më të vogla se kërkesat, filloi rënia.
6) Rënia e Japonisë (Japan’s Decline)
Kapitulli përqendrohet te ngjitja e shpejtë e Japonisë pas Revolucionit Meiji, dhe më pas te kolapsi i saj pas Luftës së Dytë Botërore.
Arsyet e ngjitjes:
— modernizim i shpejtë institucional
— krijimi i një ushtrie moderne
— një ekonomi e orientuar drejt shtetit
Arsyet e rënies:
— aventura imperialiste në Azi
— përplasja me Shtetet e Bashkuara
— mbështetja mbi kapacitete ekonomike të kufizuara për të financuar zgjerim të tepruar
Japonia përshkruhet si model i zgjerimit ushtarak të bazuar te “modernizimi i shpejtë i detyruar”, i cili shembet kur aftësitë e shtetit përplasen me kufijtë e energjisë dhe burimeve.
7) Rënia e Rusisë (Russia’s Decline)
Kapitulli trajton Rusinë cariste, më pas atë sovjetike, dhe më në fund Rusinë moderne.
Rusia ndërtoi një fuqi të madhe ushtarake, pavarësisht një ekonomie të dobët dhe një strukture prodhuese primitive.
Barrët e militarizimit të ekonomisë çuan në rrëzimin e Bashkimit Sovjetik.
Rusia e sotme vuan nga:
— ekonomi e kufizuar
— rënie demografike
— mbështetje e tepruar te industritë nxjerrëse
— burime të pamjaftueshme për të mbështetur ambicie globale afatgjata
Kuper paraqet një vizion të qartë: militarizimi i tepruar së bashku me ekonominë e kufizuar = kolaps i pashmangshëm.
Rusia këtu është shembulli i “perandorisë që u zgjerua përtej mundësive të saj dhe nuk mundi të qëndronte.”
8) Mësimet dhe rezultatet (Lessons and Implications)
Autori përmbledh mësimet e nxjerra nga rastet e mëparshme:
— fuqitë e mëdha ngrihen kur aftësitë përputhen me ambiciet
— dhe bien kur ndjekin një projekt strategjik që tejkalon energjinë e tyre ekonomike dhe demografike
Institucionet ushtarake të fuqishme kanë nevojë për një ekonomi që i mbështet, dhe për aleanca dhe strategji realiste që i disiplinon ato.
Autori thekson se Shtetet e Bashkuara sot kanë nevojë të rivlerësojnë strategjinë e tyre, në mënyrë që të mos bien në të njëjtën kurth ku ranë Gjermania, Japonia dhe Bashkimi Sovjetik: ambicie pa kapacitet.
Kuper beson se e ardhmja e fuqive të mëdha në shekullin XXI do të përcaktohet nga aftësia e tyre për të balancuar kostot e mbrojtjes me kërkesat e sistemit të ri ndërkombëtar, veçanërisht në kushtet e konkurrencës amerikano-kineze në rritje.
Libri jep një paralajmërim të tërthortë:
Nuk ekziston fuqi ushtarake e imunizuar nga rënia; historia është një seri ngritjesh dhe rëniesh të udhëhequra nga “valët e fatit”, jo nga qëndrueshmëria.
Pritja kritike
Libri është vlerësuar sepse paraqet një analizë krahasuese të rrallë që bashkon historinë ushtarake dhe teorinë e marrëdhënieve ndërkombëtare.
Studiuesit e konsiderojnë atë afër shkollës së Paul Kennedy (The Rise and Fall of the Great Powers).
Ai është kritikuar sepse i jep faktorëve ekonomikë peshë më të madhe se sa teknologjisë ose inovacionit ushtarak.
Mesazhi intelektual
Mesazhi qendror që autori dëshiron të përcjellë është:
Fuqia ushtarake nuk është e garantuar, por rezultat i zgjedhjeve.
Shtetet që dështojnë të përputhin ambiciet me mundësitë e tyre ecin drejt rënies, sado të forta të duken në një moment.
Libri paraqet një mësim strategjik për shtetet moderne sidomos për Shtetet e Bashkuara dhe Kinën:
Zgjerimi nuk është provë e fuqisë, por mund të jetë fillimi i fundit.
Të dhëna për autorin
Zak Kuper është një studiues amerikan i specializuar në sigurinë kombëtare dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.
Ai punon në institucione kërkimore në Uashington si American Enterprise Institute dhe ka dhënë mësim në universitete prestigjioze.
Njihet për studimet e tij mbi konkurrencën amerikano–kineze, politikat mbrojtëse dhe balancën e fuqisë në Azi.
Përfundim
Libri është një analizë e thellë e ngjitjes dhe rënies së fuqive të mëdha ushtarake.
Ai tregon se historia përsërit veten përmes një cikli që përbëhet nga:
— rritje ekonomike
— ambicie politike
— zgjerim ushtarak
— tejkalim i aftësive
— rënie
Është një vepër e rëndësishme për të kuptuar dinamikat që formësojnë fuqinë globale sot dhe një burim i dobishëm për studiuesit e strategjisë dhe historisë politike.
/Tides of Fortune: The Rise and Decline of Great Militaries Book by Zack Cooper/
