Walid Abdel-Hay
Shumë mesazhe më kanë ardhur nga lexuesit dhe ndjekësit, të cilat janë përqendruar rreth një pyetjeje të caktuar: Si të kuptojmë që Egjipti, i cili dikur i shiste gaz Izraelit, tani po e importon prej tij, madje ka nënshkruar një marrëveshje për të importuar gaz nga Izraeli për 15 vitet e ardhshme, me një vlerë që arrin në 35 miliardë dollarë?
Është e nevojshme që fillimisht të sqarohet situata, pastaj të paraqitet një vizion mbi arsyet e zhvillimeve të reja, të cilat janë politike, ekonomike, administrative dhe teknike:
Së pari: Ana ekonomike dhe teknike
1. Egjipti ka qenë i vetë-mjaftueshëm me gaz gjatë periudhës 2018 deri 2021, dhe ajo që ndihmoi në këtë kapërcim ishte zbulimi, veçanërisht në fushën “Zohr”, që rriti prodhimin në 3 miliardë këmbë kub në ditë. Por kjo rritje përfshinte dy çështje që përmbysën situatën më pas: përdorimi i tepruar i fushës dhe mos-shfrytëzimi i disa të ardhurave për zhvillimin e saj dhe të fushave të tjera. Kjo solli rënien e prodhimit ditor në vitin 2023 në 1.9 miliard këmbë kub (pra një rënie prej 1.1 miliard këmbësh kub).
2. U zgjerua në mënyrë të vazhdueshme diferenca mes prodhimit dhe konsumit egjiptian: prodhimi total ishte 4 miliard këmbë kub, ndërsa konsumi u rrit në 6.8 miliard këmbë kub, duke krijuar një boshllëk prej rreth 2.8 miliard këmbësh kub.
3. Me shpërthimin e krizës së Ukrainës në vitin 2022 dhe nevojën e Evropës për gaz alternativ ndaj atij rus, egjiptianët e tepruan me eksportet drejt Evropës. Kjo ndikoi në nivelet e presionit gjeologjik, duke ndikuar në jetëgjatësinë e fushës më të madhe prodhuese dhe e rraskapiti atë.
4. Duke lënë mënjanë disa fusha të vogla të gazit (Delta dhe Burullus), Egjipti nuk ka zbuluar fusha të reja për 8 vjet.
5. Egjipti zotëron impiante për lëngëzimin e gazit (shndërrimi nga gaz në lëng për ta zvogëluar vëllimin dhe për ta transportuar më lehtë, sidomos në distanca të largëta) — më të rëndësishmet janë impiantet e Dakos dhe Damietës. Izraeli — që nuk zotëron të tilla impiante — vendosi të mbështetet te Egjipti për këtë. Kështu, Izraeli dërgon gazin e tij në impiantet egjiptiane të lëngëzimit dhe pastaj e eksporton prej andej në Evropë. Duhet vërejtur se kostoja e importimit të gazit nga Izraeli (për ta lëngëzuar) është 7.75 dollarë për milion njësi, ndërsa gazi i lëngëzuar shitet me një çmim pak më pak se dyfishi i çmimit fillestar pas daljes nga impiantet egjiptiane. Izraeli nuk duket i interesuar të ndërtojë impiante të tilla, sepse kërkojnë investime shumë të mëdha dhe paraqesin rreziqe të mëdha sigurie (nëse gazi rrjedh dhe bie në kontakt me ujin, ose nëse temperaturat bien në nivele shumë të ulëta, etj.).
6. Egjipti ka nënshkruar disa kontrata afatgjata me disa shtete evropiane për eksportin e gazit. Ai është i detyruar të mbulojë nevojat e këtyre vendeve, por nuk ka mundur të përmbushë sasitë e kontraktuara. Për të plotësuar eksportet e premtuara për Evropën, Egjipti është detyruar të marrë nga sasia e destinuar për tregun vendas, gjë që ka krijuar mungesë brenda vendit dhe e ka detyruar të importojë — duke treguar një nivel të dukshëm të improvizimit në planifikim.
Së dyti: Ana politike
1. Operacioni “Tufani i Al-Aksasë” që nga tetori 2023 e deri tani ka shkaktuar pezullime të herëpashershme të eksporteve të gazit nga Izraeli për në Egjipt, duke shkaktuar ndërprerje të furnizimit me energji elektrike në Egjipt. Kjo e bëri të qartë se Egjipti ishte varur nga një burim gazi jo i qëndrueshëm. Për të shmangur rrezikun, Egjipti u drejtua për të nënshkruar një marrëveshje me Izraelin me vlerë 35 miliardë dollarë, që garanton furnizim me gaz për rreth 15 vjet. Por kjo do ta bëjë varësinë e Egjiptit nga Izraeli shumë të lartë dhe me çmime të rritura me 20%, duke rënduar buxhetin e shtetit dhe konsumatorin egjiptian. Kjo ka pasoja:
a. Dërgon mesazhe politike të qarta për nënshkrimin e marrëveshjeve të mëdha tregtare me Izraelin në një kohë kur Gaza është duke u masakruar.
b. Është një provë e qartë e neglizhencës — të qëllimshme ose jo — në zhvillimin e fushave ekzistuese apo në zgjerimin e kërkimeve të reja.
2. Ka një element shumë të dyshimtë: shumica e kompanive ndërmjetëse në marrëveshjet e gazit me Izraelin janë të lidhura me shërbimet e sigurisë dhe janë të regjistruara në parajsa fiskale të lidhura me shërbimet e inteligjencës egjiptiane (si “East Mediterranean Gas Company”, ku një nga pronarët kryesorë është biznesmeni egjiptian Hussein Salem, së bashku me aksionarë nga kompania izraelite “Merhav”, kompania izraelito-amerikane “Ampal”, kompania tajlandeze “PTT” dhe biznesmeni amerikan Sam Zell). Borxhet e Egjiptit ndaj kompanive të huaja të kërkimit kanë zvogëluar investimet në këtë sektor, duke e ulur prodhimin vendas — gjë që duket sikur ka për qëllim ta çojë Egjiptin në një gjendje kritike e të ndjeshme.
3. Korrupsioni duket hapur në raportimet e mediave egjiptiane se Egjipti ka shitur gaz me çmime më të ulëta se tregu ndërkombëtar dhe u ka dhënë lehtësira tatimore kompanive izraelite, por jo të tjerave. Kompania izraelite e gazit mori përjashtim nga taksat në Egjipt për 3 vjet nga 2005 deri në 2008.
4. Është e çuditshme që gjykata administrative në Egjipt vendosi të ndalojë eksportin e gazit drejt Izraelit, por qeveria e anuloi vendimin. E gjithë kjo ndodhi pa asnjë rol të parlamentit egjiptian.
5. Është e qartë se Izraeli po përdor gazin si mjet për të ndikuar politikën egjiptiane në favor të betejës së tij në Gaza — gazi është bërë kartë presioni në duart e Izraelit.
6. Marrëveshja e fundit (deri në vitin 2040) politikisht nënkupton se Egjipti është i vendosur të ecë me politikat e normalizimit me Izraelin, pavarësisht nga çdo problem, luftë apo ndërlikim, veçanërisht në Gaza, Siri dhe Liban. Ajo që ngre dyshime është fakti që marrëveshja u arrit në fazën më të keqe dhe më të dhunshme të konfliktit në Gaza, pasi rreth 200 mijë palestinezë ishin vrarë ose plagosur.
A është bërë e qartë tabloja? Ndoshta.
