Fadel Abdul Ghani | Themelues dhe drejtor i Rrjetit Sirian për të Drejtat e Njeriut
Kufizimi i lëvizjes së anijeve në Ngushticën e Hormuzit ka krijuar një krizë globale në furnizimin me energji.
Të martën, më 7 prill, Këshilli i Sigurimit i OKB-së dështoi të miratojë një projekt-rezolutë që kërkonte rihapjen e Ngushticës së Hormuzit, pasi Rusia dhe Kina përdorën të drejtën e vetos kundër një teksti që kishte mbështetjen e 11 nga 15 anëtarë.
Bahreini e paraqiti projektin në emër të një koalicioni të Gjirit që përfshin Emiratet e Bashkuara Arabe, Arabinë Saudite, Katarin, Kuvajtin dhe Jordaninë, me qëllim theksimin e parimit që ngushtica duhet të mbetet e hapur për lundrimin ndërkombëtar. Pakistani dhe Kolumbia abstenuan nga votimi.
Në këtë kuptim, votimi përmbylli një proces të gjatë diplomatik dhe pasqyroi një model të qëndrueshëm në funksionimin e Këshillit: një paaftësi strukturore për të marrë vendime kur vullneti i shumicës bie ndesh me interesat e shteteve që zotërojnë të drejtën e vetos.
Ngushtica e Hormuzit është mbyllur për shumicën e trafikut tregtar që nga shpërthimi i luftës amerikano-izraelite kundër Iranit më 28 shkurt 2026. Qëndrimi iranian ndalon kalimin e anijeve të SHBA-së, Izraelit dhe aleatëve të tyre, ndërsa lejon kalimin e anijeve të vendeve të tjera pas koordinimit.
Teherani ka sinjalizuar synimin për të vendosur tarifa kalimi pas përfundimit të konfliktit, ndërsa marina iraniane ka deklaruar se ngushtica ka hyrë në atë që e quajti “realitet i ri”, nga i cili nuk do të kthehet më në gjendjen e mëparshme.
Përmes këtij korridori detar kalon rreth 11% e tregtisë botërore, më shumë se një e katërta e tregtisë së naftës që transportohet me det, rreth 20 milionë fuçi nafte dhe produkte të saj çdo ditë, si dhe afro një e pesta e tregtisë globale të gazit natyror të lëngshëm.
Prandaj, mbyllja e tij përbën një paralizë të zinxhirëve globalë të furnizimit me energji, duke prekur edhe vende larg konfliktit, veçanërisht ato që importojnë ushqim dhe energji në Azi dhe Afrikë.
Nga pikëpamja juridike, kuadri që rregullon ngushticën, në aspektin traktativ, është mjaft i qartë. Pjesa e tretë e Konventës së OKB-së për të Drejtën e Detit, veçanërisht nenet 37 deri në 44, sanksionon sistemin e kalimit tranzit në ngushticat që përdoren për lundrim ndërkombëtar dhe ndalon pengimin apo pezullimin e këtij kalimi.
Ky sistem nuk u krijua nga hiçi; Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në vendimin e saj të vitit 1949 për çështjen e Kanalit të Korfuzit vendosi parimin se shtetet nuk kanë të drejtë të pengojnë kalimin e pafajshëm në ngushticat ndërkombëtare.
Kuadri i mëvonshëm i Konventës për të Drejtën e Detit u mbështet në këtë parim dhe shumë juristë të së drejtës ndërkombëtare e konsiderojnë atë një normë zakonore detyruese, megjithëse kjo mbetet e diskutueshme për sa i përket stabilitetit të praktikës së shteteve dhe bindjes për detyrueshmëri.
Këtu qëndron problemi që ishte i pranishëm në sfondin e votimit: Irani nuk është palë në Konventën për të Drejtën e Detit, pasi nuk e ka ratifikuar atë, duke krijuar një boshllëk në detyrimin traktativ që ai e përdor për të justifikuar qëndrimin e tij.
Irani nuk e mohon ekzistencën e sistemit të kalimit tranzit si parim, por kundërshton zbatimin e traktatit ndaj tij. Në vend të kësaj, ai mbështetet në të drejtën e vetëmbrojtjes sipas nenit 51 të Kartës së OKB-së dhe në ligjet e luftës detare që lejojnë shtetet ndërluftuese të kufizojnë hyrjen në zonat e operacioneve.
Megjithatë, paraqitja e këtij mbylljeje selektive si një pasojë e natyrshme e konfliktit të armatosur mbetet e diskutueshme sipas së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe të drejtave të njeriut, sepse pasojat e saj bien në mënyrë disproporcionale mbi shtete neutrale.
Prandaj, pyetja juridike që qëndronte në sfond nuk ishte nëse ekziston e drejta e kalimit tranzit, por nëse statusi i Iranit si shtet jo-palë dhe mbështetja e tij në të drejtat e luftës krijojnë një përjashtim ligjor të pranueshëm, dhe nëse ky përjashtim mund të qëndrojë kur të prekurit kryesorë janë aktorë tregtarë neutralë.
Votimi si një moment zbulues
Rëndësia e votimit të 7 prillit qëndron në faktin se ai tregoi kufijtë e asaj që Këshilli i Sigurimit mund të thotë, jo vetëm të bëjë.
Projekt-rezoluta nuk ishte në formën e saj përfundimtare një tekst detyrues, por një dokument i zbutur gradualisht për të rritur mundësinë e miratimit.
Versionet e mëparshme ishin bazuar në Kapitullin VII të Kartës së OKB-së dhe përfshinin autorizimin për përdorimin e forcës për të garantuar lirinë e kalimit, por Rusia dhe Kina i refuzuan këto formulime.
Kur u paraqit versioni përfundimtar, ai ishte zhveshur nga çdo referencë ndaj Kapitullit VII dhe ishte shndërruar në një deklaratë që theksonte detyrimin ligjor për hapjen e ngushticës, pa mekanizma zbatimi. Megjithatë, edhe ky version u bllokua me veto.
Kjo tregon se kundërshtimi nuk ishte vetëm ndaj mjeteve të zbatimit, por ndaj vetë idesë që Këshilli të merrte një qëndrim të përbashkët për krizën e Hormuzit.
Edhe pasi teksti u zbut, ai mbeti i papranueshëm për Moskën dhe Pekinin. Kështu, votimi zbuloi kufijtë e legjitimitetit që këto dy shtete i lejojnë Këshillit në këtë çështje: jo vetëm ndalimin e veprimeve, por edhe ndalimin e një qëndrimi institucional.
Kjo bëhet edhe më e qartë kur krahasohet me 10 marsin, kur Këshilli miratoi rezolutën nr. 2817 të vitit 2026 që dënonte sulmet iraniane ndaj fqinjëve të tij, ndërsa një projekt rus alternativ për çështjen e lundrimit dështoi.
Këshilli nuk ishte plotësisht i munguar nga konflikti, por dështoi vazhdimisht të trajtonte aspektin detar të tij. Pyetja nuk është më nëse Këshilli e diskutoi krizën, por pse arriti të trajtojë disa aspekte dhe jo atë më të rëndësishmin për ekonominë globale.
Arsyet e vetos: mes kufizimit të kompetencës dhe balancimit politik
Vetoja ruse dhe kineze mund të kuptohet nga qëndrimet e tyre të shpallura publikisht.
Ato kundërshtuan paraqitjen e mbylljes së ngushticës si një çështje zbatimi që bie në kompetencën e Këshillit, sidomos në kontekstin e qëndrimit të tyre ndaj fushatës amerikano-izraelite kundër Iranit.
Qëndrimi i Kinës është më kompleks, sepse interesi i saj ekonomik duket në drejtim të kundërt. Ajo importon sasi të mëdha energjie nga Gjiri dhe ka interes për hapjen e ngushticës.
Megjithatë, Pekini zgjodhi të mbrojë parimin e mosndërhyrjes dhe të kundërshtojë çdo formulim që mund të hapë rrugë për ndërhyrje të sponsorizuara nga Perëndimi, edhe nëse kjo sjell kosto ekonomike afatshkurtra.
Ndërsa qëndrimi rus është më i drejtpërdrejtë, duke reflektuar aleancën e saj me Iranin dhe përpjekjen për të dobësuar ndikimin perëndimor në Këshill.
As vetoja ruse dhe as ajo kineze nuk përfaqësojnë një gjykim ligjor që e justifikon mbylljen e ngushticës, por një vlerësim politik se Këshilli nuk është forumi i duhur për këtë krizë.
Rëndësia e abstencës
Votimi nuk ishte vetëm një ndarje mes pro dhe kundër, por nxori në pah rëndësinë e abstencës si një qëndrim politik më vete.
Pakistani abstenuan për shkak të rolit të tij në ndërmjetësimin rajonal në bashkëpunim me Egjiptin, Arabinë Saudite dhe Turqinë, duke shmangur dëmtimin e pozicionit të tij negociues.
Kolumbia, nga ana tjetër, mbajti një neutralitet më të thjeshtë, pa të njëjtin peshë strategjike.
Megjithatë, 11 votat pro mbeten të rëndësishme politikisht, sepse tregojnë një shumicë të qartë që mbështet parimin e hapjes së ngushticës sipas së drejtës ndërkombëtare. Ky mbështetje mund të përdoret në forume të tjera si Asambleja e Përgjithshme, ku vetoja nuk zbatohet.
Pasojat dhe kriza institucionale
Ky votim ngre një pyetje themelore: a vazhdon Këshilli i Sigurimit të ketë një rol efektiv në sigurinë detare kur veto përdoret për të mbrojtur aktorë që pengojnë infrastrukturën jetike globale?
Paralajmërimi i ministrit të jashtëm të Bahreinit për krijimin e një “modeli të papërgjegjshëm” është i saktë, sepse përdorimi i përsëritur i vetos krijon precedent dhe dobëson funksionin e Këshillit.
Ky fenomen nuk është i ri, por rasti i Hormuzit dallohet për ndikimin e tij të jashtëzakonshëm ekonomik global.
Në këtë rast, hendeku midis madhësisë së krizës dhe aftësisë së Këshillit për të reaguar është më i madh se në shumicën e rasteve të mëparshme. Problemi nuk është mungesa e autoritetit ligjor, por bllokimi politik brenda vetë strukturës së Këshillit.
Mund të argumentohet se Këshilli nuk është forumi i duhur dhe se Konventa për të Drejtën e Detit ofron mekanizma zgjidhjeje, përfshirë arbitrazhin.
Por Irani nuk është palë në këtë konventë, dhe Organizata Ndërkombëtare Detare nuk ka kompetenca zbatuese.
Asambleja e Përgjithshme mund të nxjerrë deklarata ose të kërkojë opinion këshillimor nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, por këto nuk kanë forcë detyruese si një vendim i Këshillit.
Si rezultat, boshllëku mund të mbushet me veprime të njëanshme ose aleanca ushtarake, siç ndodhi gjatë Luftës së Gjirit në vitet ’80, duke e kthyer sigurinë detare në një çështje force dhe jo ligji.
Përfundim
Votimi për Ngushticën e Hormuzit nuk ishte thjesht një dështim procedural, por një moment që zbuloi një problem të thellë strukturor në Këshillin e Sigurimit.
Këshilli, i krijuar për të garantuar paqen dhe sigurinë ndërkombëtare, sot në disa raste nuk arrin as të shprehë një qëndrim të përbashkët.
Në rastin e Hormuzit, veto nuk rrëzoi vetëm një projekt që parashikonte përdorimin e forcës, por edhe një tekst të zbutur që vetëm riafirmonte një parim bazë ligjor.
Kjo është domethënia reale e votimit: Këshilli jo vetëm që ka humbur aftësinë për të vepruar, por në disa raste edhe aftësinë për të shprehur një qëndrim institucional.
Ndërkohë, kostoja ekonomike e mbylljes së ngushticës bie mbi vende dhe popuj që nuk kanë asnjë lidhje me konfliktin.
Fadel Abdul Ghani
Themelues dhe drejtor i Rrjetit Sirian për të Drejtat e Njeriut
Master në të drejtën ndërkombëtare dhe fitues i çmimit franko-gjerman për të drejtat e njeriut në vitin 2023
