Dhikri në epiqendër: mes disiplinës së sjelljes dhe prirjeve të nefsit
Salman el-Farisi (Allahu qoftë i kënaqur me të) e porositi Sa’d ibn Ebi Vekasin (Allahu qoftë i kënaqur me të), duke i thënë:
“Përmende Allahun kur vendos për diçka para se ta ndërmarrësh, kur gjykon dhe kur ndan (pasurinë ose të drejtat).”
Kjo është një porosi gjithëpërfshirëse që zbulon realitetin e dhikrit në konceptimin islam. Ajo nuk e paraqet dhikrin thjesht si fjalë që përsëriten me gjuhë, as si rituale emocionale të shkëputura nga realiteti i jetës. Përkundrazi, e vendos atë në qendër të vetëdijes islame, e cila e rregullon vullnetin para veprimit, e mbikëqyr sjelljen gjatë veprimit dhe e ruan zemrën nga sundimi i epsheve në çështjet e fesë dhe të jetës.
Prandaj Salmani nuk e lidhi dhikrin me tubime të veçanta apo me gjendje të rralla, por me momentet kyçe të vendimmarrjes njerëzore: kur njeriu mendon të veprojë, kur gjykon dhe kur ndan.
Mendimi është fillimi i veprave; gjykimi është shfaqja e drejtësisë dhe paanshmërisë; ndërsa ndarja është vendi ku përplasen interesat dhe dëshirat.
Në këto raste shfaqet funksioni i vërtetë i dhikrit. Ai nuk mbetet vetëm lexim apo lëvizje e gjuhës, por bëhet prani e vazhdueshme e madhështisë së Allahut dhe ndjenja e mbikëqyrjes së Tij. Kjo e pengon njeriun nga padrejtësia dhe shtypja, i frenon prirjet e nefsit dhe e bën t’i shohë veprat e tij me syrin e përgjegjësisë fetare.
Prandaj dhikri, në thelbin e tij, është një zgjuarsi e mendjes dhe e zemrës, jo një ekstazë emocionale apo shkëputje nga detyrimet që Allahu ka ngarkuar mbi njeriun.
Për këtë arsye, në shpallje, dhikri është i pranishëm në zemër të të gjitha adhurimeve; ai nuk është diçka dytësore apo margjinale.
Allahu i Madhëruar thotë për namazin:
﴿وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي﴾
“Dhe fale namazin për të Më përmendur Mua.” (Taha: 14)
Për haxhin thotë:
﴿لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ﴾
“Që të jenë dëshmitarë të dobive për ta dhe të përmendin emrin e Allahut.” (El-Haxh: 28)
Dhe gjithashtu:
﴿فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ﴾
“Kur t’i përfundoni ritet e haxhit, përmendeni Allahun.” (El-Bekare: 200)
Imam Ibn Rexhebi (Allahu e mëshiroftë) nxori nga ky ajet një kuptim të bukur: adhurimet e kufizuara në kohë përfundojnë, ndërsa dhikri nuk përfundon me përfundimin e tyre.
Namazi ka kohët e veta. Agjërimi ka ditët e veta. Haxhi ka sezonin e vet. Por dhikri është detyrë e tërë jetës.
Prandaj urdhri për të ka ardhur i përgjithshëm dhe i pakufizuar:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا﴾
“O ju që besuat, përmendeni Allahun shumë.” (El-Ahzab: 41)
Kështu kuptohet edhe urtësia e stinëve të adhurimit. Ramazani, dhjetë ditët e Dhul-Hixhes dhe ditët e Teshrikut nuk janë qëllime në vetvete, por stacione hyjnore për gjallërimin e zemrës, ripërtëritjen e besëlidhjes me Allahun dhe rikthimin e njeriut te qendërsia e dhikrit pasi është shpërqendruar nga angazhimet dhe pakujdesitë e kësaj bote.
Njeriu nga natyra harron shumë. Për këtë arsye, dhikri është ilaçi që e ruan vetëdijen e tij për misionin dhe qëllimin e ekzistencës.
Frika më e madhe për robin është të hyjë në grupin e të pakujdesshmëve, për të cilët Allahu thotë:
﴿وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ﴾
“Mos u bëj nga të pakujdesshmit.” (El-A’raf: 205)
Dhe:
﴿وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ﴾
“Mos iu bind atij, zemrën e të cilit e kemi lënë të pakujdesshme ndaj përmendjes Sonë dhe që ndjek dëshirat e veta.” (El-Kehf: 28)
Pakujdesia nuk është thjesht lënia e disa dhikreve, por shkëputja e zemrës nga kujtimi i Allahut derisa epshi bëhet udhëheqësi real i jetës së njeriut.
Për këtë arsye, dhikri i ligjësuar në Islam është krejtësisht i kundërt me rrugët që e kanë shndërruar atë në rituale formale apo praktika të shpikura, për të cilat njerëzit mendojnë se i afrojnë te Allahu ndërkohë që kundërshtojnë urdhrat dhe dispozitat e Tij.
Dhikri që njihnin profetët dhe njerëzit e devotshëm nuk ishte largim nga Sheriati, por një nga ndihmat më të mëdha për zbatimin e tij. Nuk ishte arratisje nga realiteti, por prani e vetëdijshme në të. Nuk ishte shkëputje nga mendja, por një nga shkaqet më të mëdha për drejtimin e mendjes dhe zemrës.
Prandaj në Kuran dhikri shoqërohet me meditim dhe reflektim:
﴿الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾
“Ata që e përmendin Allahun në këmbë, ulur dhe të shtrirë, dhe meditojnë mbi krijimin e qiejve dhe të tokës.” (Ali Imran: 191)
Mësimi i vërtetë pas përfundimit të stinëve të adhurimit nuk është vetëm ruajtja e formës së veprës, por që ndikimi i dhikrit të vazhdojë të sundojë zemrën dhe sjelljen e njeriut.
Kur mbaron Ramazani, mbetet madhërimi i shpalljes dhe bindja ndaj saj. Kur përfundon haxhi, mbetet madhërimi i riteve dhe vetëdija për mbikëqyrjen e Allahut. Kur përfundon çdo adhurim i përkohshëm, dhikri mbetet shok i pandashëm i besimtarit, sepse ai është lidhja që nuk këputet kurrë dhe adhurimi që shtrihet nga zgjimi deri në gjumë, nga kjo botë deri në varr dhe nga varri deri te peshorja e veprave.
Kështu bëhet e qartë se dhikri i ligjësuar nuk është një gjendje e përkohshme që myslimani e përjeton në momente të caktuara, por është korniza e përgjithshme që drejton mendimin e tij, rregullon vullnetin e tij, korrigjon sjelljen e tij dhe i jep forcë për t’i rezistuar pakujdesisë dhe epshit.
Ai është një adhurim i vetëdijshëm, i bazuar në dije dhe bindje, që ndërton njeriun nga brenda dhe qytetërimin përreth tij, duke u distancuar nga çdo ritual bosh apo pretendim ezoterik që përpiqet ta reduktojë fenë në lëvizje dhe forma që nuk e afrojnë zemrën te qëllimi i shpalljes dhe realiteti i adhurimit të Allahut.
Dhe Allahu ka urtësitë e Tij në krijimin e Tij.
Hasen Abbas
