Ngjarja që do t’ju përmend tani është aq e rëndësishme, sa është për të ardhur keq që janë shkruar vëllime, enciklopedi dhe studime të panumërta në përpjekje për të shpjeguar pse bota islame mbeti pas, ndërsa Evropa përparoi, pa e vendosur këtë ngjarje në qendër të analizës. Përqendrohuni me kujdes.
Po flasim për periudhën e zbulimeve gjeografike. Nga mesi i shekullit XVI, Spanja kishte vendosur hegjemoninë e saj në Amerikën Latine. Kjo nënkuptonte zbulime të reja, pasuri minerare dhe pushtimin e perandorive të mëdha si ajo Azteke dhe Maja.
Pastaj u zbulua Potosí, një qytet në Bolivi. Çfarë kishte të veçantë? Aty ndodhej mali Cerro Rico, ku u zbulua një nga rezervat më të mëdha të argjendit që kishte njohur ndonjëherë njerëzimi. Nga ky mal u nxorën rreth 16.000 tonë argjend, ndërsa nga e gjithë Amerika Latine Spanja përfitoi afërsisht 180.000 tonë argjend dhe 2.000 tonë ar.
Kjo sasi ishte e barabartë me atë që Evropa kishte prodhuar gjatë një mijë vjetësh. Spanja e siguroi këtë pasuri në më pak se një shekull.
Si rezultat, ajo u bë jashtëzakonisht e pasur. Kjo i dha mundësi të financonte luftëra kundër Perandorisë Osmane, të përballej me Anglinë, të vendoste kontroll mbi porte në Marok, të luftonte Francën dhe të pushtonte Holandën.
Mund ta krahasojmë me një drejtues kompanie, të cilit banka i dorëzon një bllok çeqesh të firmosur bosh dhe i thotë: “Shkruaj çfarë shume të dëshirosh.” Pikërisht një pasuri e tillë iu vu në dispozicion Spanjës.
Megjithatë, çfarë ndodhi më pas?
Sigurisht, kjo nuk ishte një pasuri “e lehtë”, sepse u ndërtua mbi tragjedi dhe shfarosje. Banorët vendas të Bolivisë e quanin Cerro Ricon “Mali i Vdekjes”, sepse mijëra njerëz humbnin jetën duke punuar në minierat e tij.
Madje, në kulmin e tij, qyteti i Potosít krahasohej për nga madhësia me Londrën. Edhe pse ndodhej në një zonë të largët të Bolivisë, sistemi ekonomik, industria, administrata dhe infrastruktura që u ngritën rreth këtij mali e shndërruan atë në një nga qendrat më të rëndësishme ekonomike të botës.
Imagjinoni të nxirrni nga një mal të vetëm aq argjend sa kishte nxjerrë e gjithë Evropa gjatë një mijëvjeçari, që nga rënia e Perandorisë Romake, përgjatë Mesjetës, deri në shekullin XVI.
Kjo pasuri solli edhe pasoja të tjera. Në pjesën tjetër të botës – në Perandorinë Osmane, në Marok, në Perandorinë Mogule të Indisë dhe në Kinë – shtetet duhej të punonin për vite të tëra që të grumbullonin një sasi të vogël ari ose argjendi. Për të financuar edhe një fushatë të vetme ushtarake, ishte e nevojshme të mblidheshin taksa, të zhvillohej bujqësia, tregtia dhe prodhimi, derisa të sigurohej kapitali i nevojshëm.
Ndërsa sundimtari i Spanjës mjaftonte të shihte flotat që mbërrinin vazhdimisht nga Amerika, të ngarkuara me anije plot ar dhe argjend.
