O vëllai im musliman i mençur!
Dije – Allahu ta shtoftë suksesin dhe largpamësinë – se të flasësh për imam Ebu Hanife en-Nu‘man ibn Thabit el-Kufi – Allahu e mëshiroftë – do të thotë të flasësh për një imam prej imamëve të Islamit, një figurë madhështore prej figurave të fikhut dhe ixhtihadit, si dhe një prej shtyllave kryesore të shkollës juridike islame në historinë e umetit.
Ebu Hanifja – Allahu e mëshiroftë – nuk është imam vetëm i medhhebit hanefi, por është imam prej imamëve të muslimanëve. Umeti, në përgjithësi, e ka pranuar fikhun e tij dhe ka përfituar nga shkolla e tij për shumë shekuj. Dijetarët e Islamit e kanë mësuar, shpjeguar, verifikuar dhe ndërtuar mbi medhhebin e tij në gjykim, fetva dhe mësimdhënie.
Kjo nuk do të thotë se imami është i pagabueshëm apo se fjala e tij vendoset mbi tekstet e Kuranit dhe Sunetit. Kurrsesi!
Metoda e drejtë është që imamëve t’u japim vendin që u takon: t’i nderojmë pa i shenjtëruar, të përfitojmë nga dijet e tyre pa fanatizëm dhe gabimet e tyre t’i kthejmë te peshorja e argumentit, pa fyerje dhe pa i rrëzuar nga pozita e tyre.
Së pari: Pozita e tij shkencore dhe imamllëku i tij në fikh
Imam Ebu Hanifja lindi në vitin 80 hixhri dhe vdiq në vitin 150 hixhri. Ai ishte prej imamëve të shekullit të dytë hixhri dhe një prej juristëve më të mëdhenj të Kufes.
Ai u dallua në fikh, në kijas (analogji juridike), në studimin e urtësive dhe shkaqeve të dispozitave, si dhe në zbatimin e çështjeve të reja sipas parimeve dhe rregullave të Sheriatit.
Shkolla e tij u bë e njohur për fuqinë e saj juridike, saktësinë në degëzimin e çështjeve, kujdesin ndaj problemeve të reja dhe aftësinë për të ndërtuar dispozita mbi baza dhe parime të forta. Për këtë arsye, medhhebi i tij u bë një nga katër medhhebet e pranuara tek Ehli Suneti dhe Xhemati.
Shumë imamë të dijes kanë dëshmuar për fikhun dhe gjerësinë e dijes së tij.
Është transmetuar nga imam Muhammed ibn Idris esh-Shafiu se ka thënë:
“Njerëzit në fikh janë të varur nga Ebu Hanifja.”
Kjo fjalë tregon ndikimin e madh që ai pati në fikh dhe në metodat e nxjerrjes së dispozitave.
Po ashtu transmetohet se imam Malik ibn Enes, kur e pa Ebu Hanifen, tha për forcën e argumentimit dhe aftësinë e tij në debatet juridike:
“Po të fliste me ty për një shtyllë dhe të donte të ta bindte se është prej ari, do ta mbështeste argumentin e tij aq fuqishëm sa do të të bindte.”
Gjithashtu është transmetuar nga imami dhe muxhahidi Abdullah ibn el-Mubarek lavdërim i madh për fikhun e tij, derisa tha:
“Nuk kam parë askënd më fakih se Ebu Hanifja.”
Këto dëshmi dhe të tjera të ngjashme nuk nënkuptojnë se ai ishte i pagabueshëm dhe as nuk e bëjnë të detyrueshme ndjekjen e tij pa kushte, por ato mbyllin derën para atyre që duan ta rrëzojnë ose ta nxjerrin nga radhët e imamëve të Islamit.
Së dyti: Adhurimi, devotshmëria dhe asketizmi i tij
Imam Ebu Hanifja nuk ishte thjesht një mendje juridike e shkëputur nga adhurimi dhe devotshmëria. Përkundrazi, janë transmetuar shumë rrëfime për zuhudin (asketizmin), adhurimin, sinqeritetin në tregti dhe largimin e tij nga pasuria e ndaluar, gjë që tregon për ambicien e lartë shpirtërore dhe mbikëqyrjen e vazhdueshme që ai kishte ndaj Allahut të Madhëruar.
Është transmetuar gjithashtu se imam Ahmed ibn Hanbel e lavdëroi dijen, devotshmërinë dhe asketizmin e tij, si dhe faktin se ai u godit dhe u sprovua për shkak se refuzoi postin e gjykatësit.
Kjo tregon se kritikat ndaj disa mendimeve të Ebu Hanifes nuk nënkuptojnë rrëzimin e fesë së tij, drejtësisë së tij apo pozitës së tij shkencore.
Së treti: Pranimi i medhhebit të tij nga umeti
Një prej treguesve më të mëdhenj të imamllëkut të tij është fakti se medhhebi i tij mbeti i gjallë në umet dhe u pranua nga dijetarët përmes studimit, shpjegimit dhe verifikimit.
Ai u përhap në Irak, në vendet përtej lumit (Ma Uerae’n-Nehr), në Indi, Sind, në trojet e turqve, në Sham dhe në shumë vende të tjera të botës islame.
Shumë imamë të mëdhenj ushtruan gjykimin dhe dhanë fetva sipas medhhebit të tij. Gjithashtu, shtete islame e adoptuan atë në sistemin e gjykatave dhe në arsimin fetar, jo sepse e konsideronin shpallje hyjnore apo të pagabueshme, por sepse e shihnin si një shkollë juridike të disiplinuar që i kishte shërbyer Sheriatit dhe kishte ruajtur degët e tij.
Ky pranim i gjerë nga umeti nuk quhet domosdoshmërisht ixhma (konsensus i prerë) në kuptimin e saktë usulor, por është një dëshmi e fortë se umeti nuk e ka trajtuar Ebu Hanifen si një figurë të rrëzuar apo të pavlefshme, por si një imam të madh të fikhut dhe fesë.
⸻
Së katërti: Rreth kritikave dhe akuzave të transmetuara kundër tij
Imam Ebu Hanifja – Allahu e mëshiroftë – u bë objekt kritikash nga disa dijetarë, ashtu siç ndodhi edhe me imamë të tjerë gjatë periudhave të mospajtimeve shkencore dhe përplasjeve medhhebore.
Mirëpo, drejtësia dhe paanshmëria nuk kërkojnë as të mohojmë ekzistencën e këtyre transmetimeve, e as të sulmojmë këdo që i ka përcjellë ato.
Metoda e drejtë është që këto transmetime të shqyrtohen:
* nga ana e zinxhirit të transmetimit (isnadit),
* nga konteksti në të cilin janë thënë,
* nga shkaqet që i kanë prodhuar,
* dhe nga domethënia e tyre e saktë.
Po ashtu, ato duhet të krahasohen me lavdërimet dhe dëshmitë autentike që imamët e mëdhenj kanë dhënë për të.
Jo çdo gjë që gjendet në librat e biografive apo të kritikës dhe vlerësimit të transmetuesve pranohet pa shqyrtim.
Kjo vlen veçanërisht kur bëhet fjalë për fjalët e dijetarëve bashkëkohës ndaj njëri-tjetrit, ose për periudha trazirash, mosmarrëveshjesh shkencore dhe konflikteve medhhebore, apo për raste ku ka pasur keqkuptime ose transmetime të pasakta.
Dijetarët kanë sqaruar se fjalët e bashkëkohësve kundër njëri-tjetrit duhet të trajtohen me kujdes dhe maturi, dhe nuk duhet të bëhen bazë për rrëzimin e një personi që është vërtetuar si imam, i drejtë dhe i përkushtuar ndaj dijes.
⸻
Së pesti: Akuza se ka thënë se Kurani është i krijuar
Një prej akuzave më të rënda që i janë atribuar Ebu Hanifes është pretendimi se ai ka thënë se Kurani është i krijuar.
Kjo është një akuzë shumë e rëndë dhe nuk lejohet t’i atribuohet një imami prej imamëve të muslimanëve pa argument të qartë, autentik dhe të prerë.
Ajo që duhet theksuar këtu është se sprova e njohur e çështjes së “krijimit të Kuranit” u përhap dhe mori përmasa të mëdha pas vdekjes së Ebu Hanifes.
Gjithashtu, shumë prej transmetimeve doktrinore që i atribuohen atij kanë nevojë për kritikë dhe verifikim shkencor.
Nuk lejohet që transmetime të dobëta ose të paqarta të merren si bazë për të gjykuar mbi të.
Qëndrimi i njohur dhe i pranuar te imamët e medhhebit hanefi në akide është se:
Kurani është Fjala e Allahut dhe nuk është i krijuar.
Prandaj, ato gjëra që i atribuohen Ebu Hanifes dhe bien ndesh me këtë parim nuk mund të përdoren si bazë për ta rrëzuar atë ose për të sulmuar fenë e tij.
⸻
Së gjashti: Ebu Hanifja mes hadithit dhe mendimit (ra’jit)
Një prej kritikave më të njohura është fjala e disa njerëzve se ai ishte “imam i njerëzve të mendimit (ehlur-ra’j)” ose se ishte i pakët në hadith.
Mirëpo, këto shprehje kanë nevojë për sqarim.
Mendimi i qortuar (ra’ji i qortuar) është ai që bie ndesh me tekstin e shpalljes ose vendoset mbi të.
Ndërsa analogjia e saktë (kijasi), studimi i shkaqeve dhe urtësive të dispozitave, si dhe ndërtimi i çështjeve të reja mbi parimet themelore të Sheriatit, janë mjete të njohura dhe të pranuara të ixhtihadit sipas shumicës së dijetarëve.
Sa i përket faktit që ai transmetoi më pak hadithe krahasuar me imamët e mëdhenj të hadithit dhe zinxhirëve të transmetimit, kjo nuk nënkupton rrëzimin e imamllëkut të tij në fikh.
Një njeri mund të jetë imam në fikh dhe nxjerrjen e dispozitave, edhe nëse nuk është në nivelin e muhaddithëve që kanë transmetuar një numër shumë të madh hadithesh.
Çdo imam ka fushën në të cilën është dalluar, dhe dallimet në një shkencë nuk nënkuptojnë rrëzimin e vlerës dhe imamllëkut të tij.
Së shtati: Madhërimi i tij për Sunetin dhe mosvendosja e mendimit të tij mbi argumentin
Imam Ebu Hanifja – Allahu e mëshiroftë – nuk thërriste në vendosjen e mendimit mbi Sunetin dhe as nuk ftonte në pasimin e tij kur argumenti i qartë ishte bërë i njohur.
Përkundrazi, prej tij dhe prej nxënësve të tij janë transmetuar fjalë që tregojnë madhërimin e shpalljes dhe kthimin e çdo mendimi te Kurani dhe Suneti.
Një prej parimeve të njohura tek imamët e të gjitha medhhebeve është se:
Kur një hadith vërtetohet se është autentik nga i Dërguari i Allahut ﷺ dhe nuk ka kundërshtues më të fortë, as shfuqizim (nes’h), e as ndonjë mangësi të vlefshme shkencore, atëherë nuk ka vend për fjalën e askujt pas fjalës së të Dërguarit të Allahut ﷺ.
Mirëpo, nëse një imam kundërshton një hadith të saktë sipas vlerësimit të dikujt tjetër, kjo nuk do të thotë se ai duhet të akuzohet në fenë e tij.
Mund të ndodhë që:
* hadithi të mos i ketë arritur fare,
* t’i ketë arritur përmes një rruge që ai nuk e konsideronte të saktë,
* të ketë parë një argument tjetër që sipas tij ishte më i fortë,
* të ketë besuar se hadithi ishte i shfuqizuar,
* ose ta ketë kuptuar tekstin në një mënyrë tjetër.
Ky është pikërisht parimi që ka sqaruar Ahmed ibn Abdulhalim Ibn Tejmije në librin e tij të njohur Raf‘ul-Melam anil-Eimmetil-A‘lam, ku shpjegon arsyet për të cilat imamët mund të kenë mospajtime me disa hadithe pa u fajësuar për këtë.
⸻
Së teti: Metoda e dijetarëve verifikues në lidhje me Ebu Hanifen
Metoda e dijetarëve verifikues dhe të drejtë nuk është as shenjtërimi i Ebu Hanifes dhe as rrëzimi i tij.
Përkundrazi, është trajtimi i tij me drejtësi dhe paanshmëri.
Imam Shamsuddin edh-Dhehebi, i cili është prej imamëve të kritikës dhe drejtësisë në gjykim, nuk i konsideroi transmetimet kritikuese ndaj Ebu Hanifes si gjykim përfundimtar ndaj tij.
Përkundrazi, ai e përmendi në biografinë e tij me fjalët:
“Imami, fakihu i umetit dhe dijetari i Irakut.”
Ai gjithashtu transmetoi lavdërimet e shumë imamëve për të dhe më pas theksoi se imamllëku i tij në fikh dhe në hollësitë e tij është i pranuar dhe i padiskutueshëm.
Po kështu, imam Dhehebi shkroi një libër mbi virtytet e Ebu Hanifes dhe dy nxënësve të tij të mëdhenj.
Edhe Xhelaluddin es-Sujuti shkroi librin Tebjidus-Sahife bi Menakibi Ebi Hanife, në të cilin përmblodhi virtytet dhe meritat e Ebu Hanifes.
Kjo tregon se dijetarët e mëdhenj të verifikimit nuk i trajtuan kritikat e transmetuara ndaj tij si një konsensus për rrëzimin e tij.
⸻
Përmbledhja metodologjike
Sulmimi i imam Ebu Hanifes në mënyrë të përgjithshme dhe marrja e disa transmetimeve të përzgjedhura si bazë për ta rrëzuar atë është një qasje jo e saktë shkencërisht dhe bie ndesh me atë që është vendosur nga shumica e umetit në lidhje me imamllëkun e tij dhe përfitimin nga fikhu i tij.
Ajo që është transmetuar në kritikën ndaj tij nuk trajtohet në të njëjtën mënyrë:
* Disa transmetime nuk janë autentike.
* Disa kanë lindur në kontekstin e fitneve dhe mosmarrëveshjeve të hershme.
* Disa janë thënë bazuar në informacionin që kishte arritur te ai që i ka thënë.
* Disa kanë të bëjnë me kritika ndaj çështjeve të caktuara juridike dhe jo me rrëzimin e imamllëkut apo pozitës së tij.
Prandaj, detyra jonë fetare është:
* të ruajmë gjuhët tona nga fyerja e imamëve të udhëzimit,
* të besojmë në virtytin dhe imamllëkun e tyre,
* dhe t’i peshojmë mendimet e tyre me peshoren e shpalljes.
Atë që e mbështet argumenti e pranojmë, ndërsa atë që bie ndesh me të e refuzojmë me edukatë, respekt dhe drejtësi.
Allahu e mëshiroftë imam Ebu Hanife en-Nu‘man ibn Thabit, dhe Allahu i mëshiroftë gjithashtu:
* Malik ibn Enes
* Muhammed ibn Idris esh-Shafiu
* Ahmed ibn Hanbel
* Sufjan eth-Theuri
* El-Evza‘i
* El-Lejth ibn Sa‘d
dhe të gjithë imamët e Islamit. Allahu i shpërbleftë me të mirat më të mëdha për shërbimin që i kanë bërë umetit.
O Allah! Na dhuro dije të dobishme, drejtësi në gjykim, edukatë me dijetarët, pasim të së vërtetës pa fanatizëm dhe drejtësi pa lëshime. Na bëj prej njerëzve të së vërtetës dhe udhëzimit, o Zot i botëve! Ameen.
Abdullah El-Etherij
