Me këtë dokument u përfundua zyrtarisht lufta katërvjeçare dhe Bosnjë dhe Hercegovina u formua si shtet i tre popujve konstitutivë dhe të tjerëve, dhe me dy entitete: Federatën e BeH-it dhe Republikën Sërpska, si dhe me Distriktin e Bërçkos.
Më 21 nëntor, para 30 vjetësh, në bazën ushtarake Wright-Patterson në Dejton, në qytetin Dejton, shteti federal i Ohajos në ShBA, u nënshkrua Marrëveshja e Përgjithshme për Paqe në Bosnjë e Hercegovinë, e njohur si Marrëveshja e Paqes e Dejtonit.
Ky dokument zyrtarisht përmbylli luftën katërvjeçare dhe formoi shtetin e Bosnjës e Hercegovinës si një shtet të tri popujve konstitutivë (Boshnjakët, Kroatët dhe Serbët) dhe të tjerëve, me dy entitete: Federatën e Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Republikën Srpska, si dhe Distriktin e Brçkos.
Pjesëmarrësit kryesorë në bisedimet e paqes dhe nënshkruesit e Marrëveshjes së Dejtonit ishin: Presidenti i Bosnjë e Hercegovinës, Alija Izetbegoviq, Presidenti i Kroacisë, Franjo Tuxhman, dhe Presidenti i Serbisë, Slobodan Milosheviq, të cilët nënshkruan marrëveshjen më 14 dhjetor 1995, në Pallatin Elysee në Paris. Të tria shtetet kishin lindur pas shpërbërjes së Republikës Federale Socialiste të Jugosllavisë.
“Ky nuk është një paqe e drejtë, por është më e drejtë se vazhdimi i luftës. Në një situatë si kjo dhe në këtë botë, një paqe më e mirë nuk mund të arrihej”, tha Alija Izetbegoviq pas ceremonisë së nënshkrimit të Marrëveshjes së Dejtonit në Paris.
Këto fjalë mund të konsiderohen si përshkrimi më i mirë i momentit kur u arrit pajtimi për marrëveshjen e paqes për Bosnjën e Hercegovinën. Në momentin e nënshkrimit, Marrëveshja e Dejtonit solli paqen e shumëpritur dhe të dëshiruar për qytetarët e Bosnjë e Hercegovinës, ndërkohë që solli një rend të ri kushtetues për shtetin. Megjithatë, ky rend i ri nuk u kuptua plotësisht nga shumica e qytetarëve të Bosnjës, të cilët ishin ende në një gjendje të vështirë, pas një lufte që kishte shkaktuar mbi njëqind mijë të vdekur, më shumë se një milion të dëbuar dhe të larguar nga shtëpitë e tyre, si dhe shkatërrim të gjerë të infrastrukturës dhe trashëgimisë kulturore.
Një nga figurat kyçe në negociatat e Marrëveshjes së Dejtonit ka qenë Richard Holbrooke, ish-zëvendëspresident i sekretarit të shtetit amerikan, Madeleine Albright, i cili dha një kontribut të madh në krijimin e kësaj marrëveshjeje. Garantues të marrëveshjes ishin edhe figura të rëndësishme ndërkombëtare, përfshirë Presidentin amerikan Bill Clinton, Sekretarin e Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara, Boutros Boutros-Ghali, ish-Presidentin francez Jacques Chirac, ish-kryeministrin britanik John Major, Sekretarin e Përgjithshëm të NATO-s, Javier Solana, kancelarin gjerman Helmut Kohl, Kryeministrin rus Viktor Çernomirdin dhe kryeministrin suedez Carl Bildt.
Marrëveshja ka 11 anekse, ku përfshihet edhe Aneksi 4 – Kushtetuta e Bosnjës e Hercegovinës, që konfirmon sovranitetin, integritetin territorial dhe pavarësinë e Bosnjës e Hercegovinës si shtet. Ajo ka përcaktuar dy entitete: Federatën e Bosnjës e Hercegovinës dhe Republikën Sërpska, si dhe konstituimin e popujve konstitutivë, Boshnjakët, Kroatët dhe Serbët, së bashku me të tjerët. Ajo gjithashtu përcakton kompetencat e Bosnjës dhe entiteteve të saj dhe marrëdhëniet ndërmjet institucioneve të Bosnjës, si dhe mënyrën e ndryshimit të Kushtetutës së Bosnjës.
Kushtetuta e Dejtonit ka qenë një nga çështjet kryesore që ka penguar funksionimin e brendshëm të Bosnjës e Hercegovinës, duke u bërë gjithashtu një pengesë për integrimin e vendit në strukturat evropiane dhe atlantike. Ajo ka shkaktuar mjaft debate dhe mosmarrëveshje mes grupeve politike për mënyrën se si duhet të jetë struktura e ardhshme e shtetit.
Në entitetin e Republikës Sërpska, 21 nëntori, sipas ligjit për festat e entitetit, shënohet si Dita e Marrëveshjes së Paqes së Dejtonit dhe është një ditë pushimi.
Ndërsa në Federatën e Bosnjës dhe Hercegovinës, 21 nëntori është një ditë pune e zakonshme, dhe pesë ditë më vonë, më 25 nëntor, do të shënohet Dita e Shtetësisë së Bosnjës dhe Hercegovinës, një datë që kujton kur, në vitin 1943, Këshilli Antifashist i Popullit të Bosnjë e Hercegovinës shpalli shtetësinë e Bosnjës e Hercegovinës brenda kufijve të atëhershëm të Jugosllavisë.
