Selefizmi dhe kriza e tij bashkëkohore!

Thirrja selefite bashkëkohore ka mbizotëruar në mënyrë të dukshme skenën e thirrjes islame për dekada të tëra, gjatë të cilave ajo e ka përhapur teuhidin dhe ka theksuar shenjat e tij, ka tërhjekur vërejtjen kundër shirkut dhe bidatit, ka madhëruar argumentin, dhe ka bërë të njohur metodologjinë e selefëve të drejtë në marrjen e dijes dhe argumentimin, ka bërë të njohur metodologjinë e selefëve të drejtë edhe në fushën e dijes edhe në fushën e veprës, larg nga paraqitjet e ekstremistëve dhe nga kotësia e neglizhentëve.

Mirëpo, vëzhguesi në ditët e sotme e kupton qartë se thirrja selefite bashkëkohore po vuan nga një gjendje tkurrjeje në prani dhe rënie në efektivitet, e shoqëruar me ndarje të brendshme dhe fragmentim të theksuar ndërmjet rrymave të saja, gjë që ka sjellë një tërheqje të dukshme të projektit të saj në mejdan dhe një dobësim të ndjeshëm të ndikimit të saj shkencor dhe faktik.

Kjo është një krizë që kërkon vëmendje dhe studim, për të zbuluar pikat e dobëta, për të analizuar shkaqet, për të parashikuar rreziqet, dhe për të menduar seriozisht për mënyrat e trajtimit të saj. Më poshtë është një paraqitje e përgjithshme e këtyre boshteve, të vetëdijshëm për dobësinë që ka autori dhe ajo që është shkruar, por me shpresë për të zgjeruar rrethin e dialogut ndërtues dhe diskutimin serioz që çon drejt qëllimit të synuar.

Së pari: Shfaqjet e krizës së selefizmit bashkëkohor

Mund të përmbledhim shfaqjet më të dukshme të krizës së selefizmit bashkëkohor dhe pasqyrimet e saj në sa vijon:

1. Tkurrja e zërit selefit me ndikim në arenën shkencore dhe thirrëse, dhe rënia e ndikimit të tij në shumë aspekte të skenës thirrëse.
2. Shpërbërja e rrymës selefite në shkolla të dallueshme dhe grupe në konflikt, madje për çështje për të cilat ka hapësirë ixhtihadi dhe të cilat nuk prekin thelbin e metodologjisë dhe rregullat e saj, në një formë që e bëri pjesën më të madhe të diskursit të saj: përçarje në vend të mbështetjes, ndarje në vend të këshillës, shkatërrim në vend të ndërtimit, përbaltje dhe denigrim në vend të këshillimit dhe përpjekjes për tu afruar të saktës.
3. Tkurrja e rolit udhëheqës të thirrjes selefite të qëndrueshme, pas një periudhe në të cilën ajo ka qenë në krye të skenës shkencore, thirrëse, edukative dhe kërkimore të umetit për dekada, ku ka qenë e fuqishme në nxitjen e myslimanëve për ndjekje më të thelluar të Sunetit dhe madhërimin e argumentit, për të mos dalë para Allahut dhe të Dërguarin e Tij ﷺ me mendimet dhe qendrimet e tyre, dhe për të sqaruar shenjat e teuhidit dhe sunetit, për të rrëzuar rrugët e imitimit absolut (taklidit) përderisa ekziston argumenti (dëshmia) dhe për të luftuar shfaqjet e teprimit dhe të neglizhencës dhe kalimin e saj nga faza e paraqitjes, thirrjes, sqarimit dhe ndërtimit në fazën e mbrojtjes dhe kundërshtimit, në shumë fusha dhe pozicione.
4. Përhapja e gjendjes së disfatizmit psikologjik përballë fushatave të shpifjeve nga kundërshtarët, gjë që i ka shtyrë disa prej atyre që i përkasin selefizmit: ose drejt tërheqjes dhe izolimit ose drejt një miklimi i cili e vonon sqarimin ose drejt kalimit në metodologji të tjera edhe nëse e ruan emrin dhe mbetet slogani.
5. Shpërndarja e diskursit selefit të pjesshëm, që kujdeset për disa aspekte të metodologjisë selefite qofshin ato doktrinore, shkencore apo sjellore dhe neglizhon të tjerat, gjë që ka çuar në fragmentimin e pamjes së përgjithshme të metodologjisë selefite, dhe në shfaqjen e një deformimi të madh në paraqitjen e saj të drejtë, objektiv dhe të balancuar.
6. Dalja në krye e disa pseudodijetarëve dhe angazhimi i disa prej tyre nga palë të ndryshme për ta përfaqësuar atë (selefizmin) dhe për të folur në emrin e tij, gjë që ka kontribuar në shtrembërimin e tij dhe në largimin e shumë njerëzve prej tij, dhe me këtë kanë ndihmuar kundërshtarët që të bashkojnë të gjitha forcat e tyre në një projekt që synon kufizimin ose edhe rrëzimin e tij, mbi bazën e atyre gabimeve metodologjike, sjelljeve të dhunshme dhe shpifjeve të mëdha të ardhura nga disa rryma dhe persona që dominojnë shumë nga platformat që flasin në emër të tij.
7. Mbyllja e pjesës më të madhe të rrymave selefite në rrethin e kundërshtimeve dhe kritikës, në kurriz të përhapjes së fesë, konsolidimit të parimeve dhe rregullave bazike dhe ngritjes së projekteve të mëdha civilizuese që i duhen umetit, sipas parimeve dhe rregullave metodologjike të mirënjohura.

Së dyti: Shkaqet e krizës së selefizmit bashkëkohor

Ky realitet i ndërlikuar selefit kthehet në një sërë arsyesh, ndër to:

1. Rënia e përpjekjeve për ndërtim të qëndrueshëm shkencor dhe metodologjik, veçanërisht pas mungesës së dijetarëve të mëdhenj të rrymës selefite dhe angazhimit të shumë prej pasuesve të saj në afrimin me ndjekësit e metodologjive të tjera në kushtet e fushatave të armiqësisë së hapur ndaj Islamit gjë që solli një rikthim në rritje drejt ngritjes së imitimit medhhebit në dy kontekste: doktrinor dhe juridik, në dëm të madhërimit të argumentit dhe rrotullimit rreth tij, dhe solli promovimin e figurave të atyre metodologjive si prijës shkencorë të umetit, pa përmendur manifestimet e mangësive metodologjike tek ky apo ai, madje edhe duke dhënë miratimin absolut për të gjithë, në vend që të mjaftohej me njohjen e gradës dhe pozitës, duke ruajtur njëkohësisht sqarimin dhe dhënien e këshillës me butësi dhe me metodë të mençur ndaj këtij gabimi apo atij devijimi.
2. Dobësia e ndërtimit shkencor dhe edukativ për shumë nga pasuesit e rrymave selefite, që ka sjellë madhërim të vetvetes dhe tejkalim të rrugës së kuptimit dhe sjelljes në përballjen me kundërshtarin dhe përhapja e dukshme e vetëquajtjes dijetar dhe guximit për të llogaritur si të devijuar e qortuar të tjerët para se të njihej mendimi i kundërshtarit dhe konteksti në të cilin e ka thënë.
3. Presionet e realitetit politik rajonal dhe ndërkombëtar, të cilat ia imponuan disa rrymave selefite tërheqjen ose hyrjen në kompromise ideologjike apo përputhjen me qeveri të caktuara në qëndrime të gabuara ose të paqarta.
4. Shfaqja e një gjendjeje ngatërrimi të dukshëm te shumë selefistë ndërmjet shenjtërimit të metodologjisë së pagabueshme dhe praktikës së bazuar në ixhtihadet (përpjekjes) njerëzore, gjë që shpesh ka çuar, pa të drejtë, në shenjtërimin e përpjekjes njerëzore dhe në shndërrimin e saj në të paprekshme nën petkun e paprekshmërisë së metodologjisë në një formë që e ka dëmtuar metodologjinë selefite në realitetin tonë sot dhe ka ndihmuar në përforcimin e fushatave të kundërshtarëve të tij, të cilët kërkojnë me çdo mënyrë rrëzimin e tij dhe deformimin e figurave të tij dhe ka mundësuar në kushtet e heshtjes së të mëdhenjve që studentët e vegjël të dalin në krye para se të jenë të kualifikuar për ta paraqitur atë dhe për ta mbrojtur.
5. Përçarja në prioritetet ndërmjet pasuesve të rrymës selefite: mes atyre që e paraqesin metodologjinë dhe vazhdojnë në themelimin e saj dhe atyre që merren me përpjekje politike dhe përpjekje për të bashkuar fjalën e thirrësve dhe dijetarëve të umetit përballë valëve të perëndimizimit dhe hegjemonisë ndaj umetit në një formë që ka sjellë një dobësi të dukshme në paraqitjen e metodologjisë selefite madje disa herë edhe në ftohjen e thirrjes drejt tij nga shumë prej atyre që i atribuohen atij.
6. Mungesa e një reference shkencore dhe edukative me një diskurs selefit gjithëpërfshirës që është në gjendje të unifikojë fjalën, të ndërtojë ura ndërmjet drejtimeve të ndryshme selefite dhe të përpiqet për bashkimin e radhëve dhe koordinimin e përpjekjeve pa fshirë veçoritë dhe duke respektuar përpjekjen e lejueshme në renditjen e prioriteteve mes këtyre përbërësve të ndryshëm.

Kjo ka çuar në një përçarje dhe ndarje edhe më të madhe dhe në tkurrjen e vijës gjithëpërfshirëse ndërmjet të gjitha rrymave selefite, si rezultat i robërimit të disa prej tyre nga një burim i metodologjisë ose një aspekt nga aspektet e saj, që e kanë fryrë në mënyrë të tepruar në dëm të pjesës tjetër dhe kanë ndërtuar në bazë të tyre aleancat edhe armiqësitë, kanë afruar dhe larguar mbi këto parime dhe kjo ka zgjeruar hendekun e besimit të ndërsjelltë ndërmjet shumë prej pasuesve të rrymës selefite, për shkak të metodave të ashpra të diskursit që janë të paafta për afrim dhe bindje.

7. Angazhimi i shumë prej figurave selefite me diskursin politik të përgjithshëm në dëm të edukimit dhe mësimdhënies, gjë që ka çuar në mungesë të mjaftueshme të sqarimit, mungesë të karakterit të balancuar që mbron nga ekzagjerimi në armiqësi, ka sjellë në të kundërt edhe një lloj servilizmi në emër të mirëkuptimit dhe vendosjen e përputhjes thirrëse në kurriz të sqarimit doktrinor në një mënyrë që mund të përmblidhet se ndjekja (e të vërtetës) është dëmtuar në emër të bashkimit, gjë që ka çuar në një tërheqje nga roli i synuar për të mbrojtur bazat e metodologjisë përballë valëve të dyshimeve të kundërshtarëve të tij të organizuar, që kërkojnë me çdo mënyrë pengimin ose rrëzimin e tij.
8. Sulmet e jashtme të organizuara nëpërmjet shumë platformave kërkimore, mediatike, intelektuale dhe politike, të cilat nga ana e tyre kanë ndihmuar në përdorimin e shumë kundërshtarëve të metodologjisë selefite me vetëdije ose pa vetëdije madje duke bërë që misioni i tyre qendror të jetë puna për ta shpërfytyruar atë atë dhe për t’u ngarkuar figurave të saj çdo mangësi përfshirë lidhjen e saj me ekstremizmin, takfirin, izolimin, dhunën dhe terrorizmin me neglizhimin e plotë të aspekteve të mëshirës, butësisë, urtësisë dhe drejtësisë që gjenden brenda metodologjisë.
9. Shfrytëzimi nga kundërshtarët e metodologjisë selefite i rasteve të devijimit individual ose kolektiv brenda disa rrymave selefite, dhe konsiderimi i tyre me neglizhencë në verifikim dhe nëpërmjet një gjuhe të përgjithësuar padrejtësisht si përfaqësues të gjithë selefizmit dhe promovimi i kësaj për ta përdorur si bazë për të rrëzuar metodologjinë nga themelet.
10. Mbyllja e shumë prej pasuesve selefitë rreth disa aspekteve në një mënyrë që i ka bërë të tërhiqen në vetvete dhe të vonojnë në kuptimin e realitetit, në kuptimin e ndryshimeve dhe shikimin e pasojave, dhe në përballjen me disa sfida bashkëkohore mendore dhe politike, si: transformimet në çështjet e identitetit, shtetit, lirive, luftës ideologjike, globalizimit, hegjemonisë perëndimore dhe angazhimit politik gjë që ka dobësuar praninë e tyre në mesin e shumë elitave dhe qendrave me ndikim.

Së treti: Rreziqet e krizës së selefizmit bashkëkohor

Vazhdimi i kësaj krize pa zgjidhje paralajmëron një sërë rreziqesh, ndër më të rëndësishmet prej tyre janë:

1. Shfaqja e një mungese të dukshme në korrigjimin e aspekteve të devijimit doktrinor dhe edukativ që e shkakton tërheqja e projektit selefit dhe që në vend të tij të mbizotërojë diskursi i shkujdesjes metodologjike apo pranimi i bidateve doktrinore nën flamurin e përputhjes dhe bashkimit të fjalës pa ushtruar asnjë lloj përpjekjeje për përmirësim apo dhënie këshille.
2. Vazhdimi i kundërshtarëve të metodologjisë selefite në deformimin e metodologjisë së selefizmit në bazat e tij dhe në metodologjinë e saj të marrjes së dijes dhe argumentimit, nëpërmjet sulmit ndaj figurave dhe metodave të saj, nën pretekstin e kritikës ndaj selefizmit dhe tejkalimit të gabimeve të tij realisht serioze.
3. Frika se gjeneratat e reja do të humbasin interesin për diskursin selefit dhe do të kalojnë drejt rrugëve të tjera mendore alternative.
4. Mundësia që humbja e besimit në metodologjinë selefite dhe figurat e tij si rezultat i përçarjes dhe pozicionimeve të ashpra ndërmjet rrymave të tij, dobësisë së bashkëpunimit dhe mbështetjes së ndërsjellë dhe mungesës së liderëve shkencorë që të bindin të gjithë – të sjellë një përplasje me atë që përfaqëson vetë metodologjia.
5. Kalimi i shumë prej atyre që i përkasin rrymave selefite nga rruga e paraqitjes së pjekur drejt izolimit ose tërheqjes apo teprimit në justifikime dhe lëshime, gjë që shtrembëron karakteristikat e metodologjisë selefite dhe e nxjerr atë nga gjendja e objektivitetit dhe ekuilibrit.
6. Shndërrimi i përçarjeve të brendshme në konflikte që shfrytëzohen nga jashtë për më shumë rrëzim të projektit islam në tërësi, e jo vetëm atij selefit.

Së katërti: Rrugët për trajtimin e krizës së selefizmit bashkëkohor

Ndër mjetet më të rëndësishme të trajtimit serioz të kësaj krize janë:

1. Rindërtimi i diskursit shkencor-edukativ të metodologjisë selefite me një gjuhë që bashkon thellësinë dhe qartësinë, në mënyrë që të paraqitet një pamje e plotë, e integruar për metodologjinë selefite në prezantimin e fesë dhe sqarimin e rregullave dhe themeleve të tij – larg teprimeve dhe ashpërsisë.
2. Rikthimi i vlerësimit për themelimin e thelluar doktrinor dhe edukativ brenda mjedisit selefit, nëpërmjet programeve formuese që ndërtojnë mendimin selefit dhe e bëjnë praktikën e tij të kontrolluar nga burimet gjithëpërfshirëse shkencore dhe rregullat e mëdha etike, për të cilat nuk ka kundërshtime.
3. Dallimi ndërmjet themeleve të metodologjisë selefite dhe karakteristikave të saj të qëndrueshme, nga njëra anë, dhe praktikave të rrymave të saj dhe pasuesve të saj që janë produkt i përpjekjes njerëzore dhe që janë të hapura për të drejtë apo gabim, dhe që mund të pranohen ose refuzohen, pa e deformuar dhe rrëzuar vetë metodologjinë autentike.
4. Korrigjimi i koncepteve të përkatësisë ndaj metodologjisë selefite, dhe sqarimi se ajo është një metodologji për kuptimin e fesë – jo një parti, as një sekt, as një grup, as përkatësi ndaj një dijetari apo vendi – dhe se selefizmi i saktë përfshin çdo person që ndjek metodën e sahabëve të nderuar në rrugën e tyre, nga cilado parti apo grup qoftë, edhe nëse nuk përputhet me disa prej zgjedhjeve të disa pasuesve të saj – për sa kohë ai madhëron argumentin, respekton themelet selefite dhe ndjek metodologjinë që gjykon mbi to.
5. Rikthimi i vlerës për jurisprudencën e qëllimeve (maqasidi) dhe të konteksteve brenda shkollës selefite, pa anashkaluar tekstet e qëndrueshme dhe pa shpikur ndonjë konflikt imagjinar mes qëllimeve dhe teksteve, duke punuar për të rinovuar mjetet e ixhtihadit brenda kornizës selefite, dhe duke u hapur në mënyrë të kontrolluar dhe të përditësuar ndaj zhvillimeve mendore dhe politike në mesin e umetit në mënyrën e dëshiruar/synuar.
6. Ndërtimi i një aleance shkencore selefite koordinuese dhe gjithëpërfshirëse, që e vlerëson të përbashkëtën dhe që menaxhon dallimet me një shpirt vëllazëror dhe që rikthen bashkimin e drejtimeve të mëdha selefite nëpërmjet takimeve shkencore, iniciativave reformuese dhe dialogëve objektivë.
7. Rrëzimi i fushatave të organizuara të shpifjeve duke insistuar në gjykime me drejtësi ndaj kundërshtarit edhe kur ai gabon dhe bashkëpunim me të në të mirën, pa e ndjekur atë në anët e gabimit, me pjekuri shkencore në përgjigjet ndaj dyshimeve dhe me theksim të figurave të selefizmit të moderuar dhe përvojave të tyre të suksesshme në reformë, edukim dhe thirrje.
8. Hapja ndaj umetit dhe ndërtimi i aleancave ideologjike të mençura me ithtarët e kibles përballë fushatave perëndimore, ateiste dhe laike, duke ruajtur parimet e metodologjisë, dhe duke u marrë me të tjerët me logjikën e mëshirës dhe gëzimit për çdo të mirë, me sqarim të qartë – jo me logjikën e armiqësisë dhe denigrimit, as me servilizëm dhe heshtje përballë të pavërtetës së qartë në emër të mirëkuptimit dhe urtësisë dhe dëshirës për të afruar zemrat.
9. Përgatitja e një marrëveshjeje (beslidhjeje) gjithëpërfshirëse parimore dhe mediatike, që e rikthen selefizmin si një pikëmbështetje autentike në mesin e umetit islam dhe që e rrëzon përpjekjen për ta përmbledhur ose demonizuar atë dhe për të trembur gjeneratat e ardhshme nga përkatësia ndaj tij.
10. Drejtimi kah ndërtimi i një udhëheqjeje shkencore kolektive brenda rrymës selefite, që udhëheq fazën e ardhshme me dije, devotshmëri, urtësi dhe vetëdije, në një mënyrë që bashkon midis sqarimit të së vërtetës dhe thirrjes drejt saj me urtësi, këshillë të mirë dhe debatim në mënyrën më të mirë – dhe midis bashkimit të radhëve, unifikimit të fjalës dhe bashkëpunimit me çdo mysliman në mirësi dhe devotshmëri.

Në përfundim

Selefizmi i saktë nuk është krizë, por ai është ilaçi për krizën e umetit. Ajo që po dëshmojmë sot nga tejkalimet dhe përçarjet brenda diskursit selefit nuk i kthehet vetë metodologjisë selefite, por është rezultat i disa pamjeve të neglizhencës ose devijimit në kuptimin e saj ose në zbatimin e saj.

Nëse qëllimet janë të sinqerta, e rishikimet janë të drejta dhe ngritet flamuri i dijes dhe veprës, e ndjekja e të vërtetës është metodologjia jonë kudo që të jetë – atëherë do t’i rikthehet projektit selefit shkëlqimi i tij, do t’i rikthehet argumentit vendi i tij dhe do t’i rikthehet metodologjisë së sahabëve të nderuar prezenca e madhe në skenën islame.

Allahu na dhëntë të gjithëve dije të dobishme dhe vepër të mirë dhe na frymëzoftë devotshmëri dhe drejtim.

Allahu është Udhëzuesi.

Dr. Fejsal el-Budanij

Përktheu: Bekir Halimi