Raporti Vjetor i Islamofobisë në Shqipëri

Autorja

Nada Dosti është kandidate për doktoraturë në studimet e mediave sociale në Universitetin e Shkencave Sociale të Ankarasë (ASBU), Turqi. Ajo është bashkautore e raportit kombëtar për Shqipërinë për Raportin Evropian të Islamofobisë në vitet 2019, 2020 dhe 2021. Dosti aktualisht punon si gazetare e pavarur për TRT Balkan.

Përmbledhje e shkurtër

Në vitin 2024, në Shqipëri ndodhën ngjarje të rëndësishme kombëtare, politike dhe shoqërore, siç ishte inaugurimi i Xhamisë së Namazgjasë në kryeqytetin Tiranë, një nga xhamitë qendrore më të mëdha në Ballkan. Kjo ngjarje u shoqërua nga një debat i gjerë dhe intensiv me nuanca turkofobe, në vend që t’i lejohej komunitetit musliman të festonte këtë rast. Kjo retorikë u karakterizua nga gjuha e urrejtjes islamofobe krahas narrativave anti-turke.

Gjatë vitit 2024, Islamofobia u drejtua kryesisht kundër komunitetit musliman duke iu referuar vendeve dhe praktikave të tyre të shenjta, si ezani, dhe në veçanti kundër grave muslimane me shami (hixhab). Pas mediave konvencionale, hapësira online, përfshirë portalet e lajmeve dhe mediat sociale, mbetet qendra kryesore për promovimin e gjuhës së urrejtjes anti-muslimane. Platformat online përdoren nga gazetarë, politikanë, figura publike dhe qytetarë për të përhapur ndjenja anti-muslimane.

Në fushën e arsimit dhe kërkimit, keqinformimi dhe shtrembërimi i historisë në tekstet shkollore manifestohet përmes racizmit anti-musliman dhe përbuzjes ndaj subjekteve turke, veçanërisht kur bëhet fjalë për Perandorinë Osmane. Kjo çështje e vazhdueshme kërkon përpjekje të menjëhershme nga institucionet shtetërore për të ofruar edukim mbi median.

Siç do ta tregojë ky raport, Islamofobia është në rritje në diskursin publik pas gjenocidit të Izraelit në Gaza, duke çuar në gjykimin e deklaratave të politikanëve me standarde të dyfishta.

Hyrje

Në vitin 2024, Islamofobia u manifestua në fusha të ndryshme në Shqipëri. Ndonëse qeveria promovon tolerancën fetare dhe bashkëjetesën paqësore midis feve në Shqipëri, autoritetet shtetërore kanë treguar pak përpjekje për të akomoduar nevojat e komunitetit musliman në lidhje me identitetin e tyre fetar në vendin e punës. Besimtarët muslimanë vazhdojnë të përballen me pengesa në kryerjen e namazit të xhumasë (të premtes) dhe punëdhënësit nuk ofrojnë praktika me orare fleksibël për pushimet e lutjeve, për t’i ndihmuar punonjësit muslimanë të menaxhojnë namazin e xhumasë dhe angazhimet e punës. Edhe pse projektligji për të drejtën e çdo punonjësi për dy orë pushim për namazin e xhumasë u propozua në Parlament në vitin 2024, ai u përball me kritika: disa pretenduan se kjo do të çonte në keqpërdorimin e kësaj të drejte, ndërsa të tjerë ishin të shqetësuar për laicitetin e shtetit dhe institucioneve shtetërore.

Koment redaksional: Laiciteti shtetëror përdoret si mjet përjashtimi i muslimanëve. Argumenti i “neutralitetit shtetëror” funksionon si një mekanizëm hegjemonik që ruan normativitetin e krishterë/sekular (p.sh., e diela pushim), ndërsa kërkesat specifike muslimane (si e premtja) inkuadrohen si “privilegje” ose shihen si “kërcënim” për rendin laik, duke e bërë pabarazinë strukturore të duket si përpjekje për të mbrojtur Kushtetutën.

Tekstet shkollore vazhdojnë të jenë të mbushura me informacione çorientuese mbi Islamin, me përmbajtje të shtrembëruar dhe të pasaktë mbi historinë dhe kulturën islame, veçanërisht kur bëhet fjalë për Perandorinë Osmane, duke çuar në përjetësimin e stereotipeve dhe përforcimin e paragjykimeve institucionale. Politikanët dhe gazetarët mbeten aktorët kryesorë që luajnë një rol vendimtar në promovimin e Islamofobisë dhe narrativave anti-muslimane.

Pavarësisht se muslimanët përbëjnë grupin më të madh fetar në vend, autoritetet shtetërore nuk ofrojnë statistika zyrtare mbi Islamofobinë apo diskriminimin me bazë fetare, ndërsa ngjarjet e rëndësishme si Dita Ndërkombëtare për Luftimin e Islamofobisë nuk u përkujtuan në vitin 2024. Raportet qeveritare rrallë e trajtojnë këtë çështje dhe organizatat e shoqërisë civile të dedikuara posaçërisht për të kundërshtuar Islamofobinë janë të pakta. Përpjekjet shpesh vijnë nga brenda vetë komunitetit musliman, përmes OJQ-ve si Forumi Musliman i Shqipërisë dhe Observatori Kombëtar Kundër Islamofobisë. Megjithatë, këto mbeten vetëm përpjekje modeste, zakonisht të pafinancuara, të fragmentuara dhe kryesisht nuk janë pjesë e agjendave të politikave kombëtare.

Viti 2024 shënoi një kapitull veçanërisht domethënës në këtë histori të vazhdueshme. Inaugurimi i Xhamisë së Namazgjasë në Tiranë, një nga xhamitë më të mëdha në Ballkan, duhej të ishte një moment festimi për muslimanët dhe një moment historik në peizazhin fetar pluralist të vendit. Në vend të kësaj, ajo u bë shpejt subjekt i debateve të nxehta të karakterizuara nga nëntone turkofobe dhe retorikë islamofobe. Në vend që të fokusohej në rëndësinë pozitive të një objekti të tillë për besimtarët, pjesa më e madhe e diskursit publik u vërtit rreth dyshimit, inkuadrimit politik dhe antagonizmit kulturor. Ky episod reflekton një prirje më të gjerë: riformulimin e shpeshtë të identitetit musliman jo në termat e besimit dhe përkatësisë, por si një problem politik ose ndikim i huaj.

Zhvillimet ndërkombëtare luajtën gjithashtu një rol të rëndësishëm në formësimin e qëndrimeve në vend. Gjenocidi në Gaza dhe debati global i polarizuar rreth tij patën jehonë fuqishëm brenda politikës dhe medias shqiptare. Në vend që të nxisnin ndjeshmëri dhe reflektim kritik, këto ngjarje shpesh thelluan standardet e dyfishta, ku liderë politikë shfaqën mbështetje të hapur ndaj Izraelin ndërsa shpërfillnin vuajtjet e palestinezëve. Ligjërime të tilla selektive zbuluan mungesën e ekuilibrit dhe ekspozuan se si Islamofobia mund të funksionojë si mjet për rreshtim politik dhe pozicionim gjeopolitik.

Diskutim mbi incidentet islamofobe dhe ngjarjet diskursive

Sulmet fizike dhe verbale

Nuk pati sulme islamofobe të raportuara nga institucionet qeveritare ose joqeveritare në vitin 2024. Gjithashtu, media nuk raportoi asnjë lloj sulmi fizik apo verbal, qoftë ndaj individëve apo objekteve të kultit. Instituti i Statistikave (INSTAT), i cili është një institucion publik i pavarur ligjor brenda të cilit funksionojnë zyrat rajonale statistikore në nivel vendor, është përgjegjës për prodhimin e statistikave zyrtare në Shqipëri. Policia e Shtetit ofron të dhëna të detajuara mbi incidentet kriminale, përfshirë ato të motivuara nga racizmi, ksenofobia, orientimi seksual apo besimi fetar, të cilat INSTAT më pas i përpunon dhe analizon për të publikuar statistikat zyrtare. Të dhënat përfshihen në raportet vjetore mbi krimin dhe sigurinë. Raporti i INSTAT nuk përfshin një seksion specifik lidhur me krimet për shkak të fesë apo krimet e urrejtjes për shkak të besimeve fetare; asnjë raportim i tillë nuk u regjistrua për vitin 2024.

Punësimi

Nuk pati asnjë incident islamofob të raportuar nga institucionet qeveritare ose joqeveritare në vitin 2024 lidhur me punësimin e muslimanëve; gjithashtu media nuk raportoi ndonjë rast të tillë. Kur bëhet fjalë për tregun e punës, një shqetësim i vjetër ka të bëjë me namazin e xhumasë. Më 11 mars, Lefter Gështenja, deputet i Partisë Demokratike, gjatë fjalës së tij në një seancë parlamentare, propozoi amendamente në Kodin e Punës me qëllim garantimin e një të drejte që u është mohuar besimtarëve muslimanë: e drejta për të praktikuar lirisht fenë e tyre.² Edhe pse kjo e drejtë garantohet me ligj si një e drejtë kushtetuese, ajo ende bie ndesh me Kodin e Punës dhe penalizon besimtarët muslimanë në veçanti, pasi ata janë komuniteti fetar më i prekur për shkak të dispozitave specifike të detyrueshme të besimit të tyre.

Në fjalën e tij, Gështenja përmendi:

“Dy ndryshimet kryesore të propozuara janë: 

• Krijimi i kushteve që të gjithë besimtarët të mund të kryejnë lutjen (namazin) në vendin e punës, qoftë në institucione private apo publike. 
• Lejimi i besimtarëve muslimanë për të kryer namazin e xhumasë çdo javë duke vendosur një pushim dy-orësh në mesditë (i cili do të ishte pushim i paguar).”*

Koment redaksional:  Reagimi i heshtur institucional dhe debati pasues zbulojnë një lloj “ngurtësie institucionale” ndaj kërkesave të muslimanëve. Refuzimi për ta përshtatur kohën e punës për nevojën e faljes së namazit të Xhumasë në një farë mënyre është tregues i indiferencës ndaj të drajtave të muslimanëve dhe dëshirës për ta zhveshur besimtarin musliman nga identiteti i tij fetare në ambjentet e punës.

Arsimi dhe puna kërkimore

Në tekstin shkollor të historisë “Histori 12 (me zgjedhje)” (për klasën e 12-të), ekziston një kapitull i titulluar “Islamizimi i Territorit”, ku Islami cilësohet si një fe “urbane”.

Teksti thotë:

“Islami është një fe urbane. Si rregull, në momentin që vendosej sundimi osman, kisha kryesore e qytetit shndërrohej në xhami. Ky hap ndërmerrej për të treguar se, nga ai moment e tutje, feja e sundimtarit të ri ishte Islami dhe kultura prestigjioze do të ishte ajo islame. Vendet e kultit të krishtera ose hebreje të vendosura në lagjet e qyteteve nuk prekeshin, për të demonstruar se Islami i lejonte ato.” (Fig. 1)

Elton Hatibi³, bashkautor i raportit Islamofobia në Shqipëri 2017, duke analizuar këtë tekst, pohon:

“Tekstet shkollore për lëndën e historisë janë një laborator i strukturuar për përhapjen e koncepteve dhe ideve të shtrembëruara te nxënësit tanë. Në temën ‘Islamizimi i Shqiptarëve’, ekziston një nëntemë e titulluar ‘Islamizimi i Territorit’… autori, me termin ‘Islamizimi i territorit’, …dëshiron t’u përcjellë nxënësve të rinj idenë e ndryshimit të peizazhit urban në Ballkanin Osman. Dhe këtë nuk ia atribuon perandorisë apo autoriteteve perandorake, por vetë fesë islame?!

“…Ka dy realitete historike me të cilat autori përpiqet të ilustrojë konceptin e tij. I pari është transformimi i vendit kryesor të kultit në qytetet e pushtuara, nga kishë në xhami, për të treguar supremacinë politike dhe shpirtërore të pushtetit të ri; dhe i dyti, ndërtimi i komplekseve urbane islame (të ashtuquajturat kulliye) në qytetet osmane (qofshin të sapondërtuara apo të pushtuara). Së pari, nëse marrim si shembull qytetin e Selanikut, qyteti më i madh evropian i osmanëve (pas Stambollit), megjithëse osmanët transformuan disa nga kishat kryesore në xhami, qyteti, në 500 vitet e tij nën sundimin osman, nuk ndryshoi demografikisht në favor të popullsisë muslimane. Përkundrazi, pothuajse gjysma e popullsisë së tij ishte hebreje, e ndjekur nga të krishterët si komuniteti i dytë më i madh. Pra, çfarë mbeti nga ‘Islamizimi i territorit’ në këtë rast? Vetëm minaret e xhamive, krahas kishave dhe sinagogave (të cilat vetë autori përmend se nuk u prekën). Në rastin e ndërtimit të komplekseve urbane (xhami, teqe, medrese, hamame, hane, imarete etj.), autori citon si shembull themelimin e qytetit të Tiranës, ku u ndërtuan një xhami, një hamam dhe një pazar. Por si mund të kishte qenë ndryshe, kur autoriteti politik ishte në duart e muslimanëve? A duhet të kishin ndërtuar një kishë dhe një manastir pranë pazarit?!”⁴

Koment redaksional: Termi “Islamizimi i Territorit” sugjeron një pushtim gjeografik dhe fizik, jo shpirtëror. Duke e paraqitur Islamin si një fe që “pushton territorin” dhe jo “zemrat e njerëzve”, teksti ndërton një narrativë ku Islami shihet gjithmonë si i jashtëm, pushtues dhe alien ndaj substratit “autokton” shqiptar. Kjo krijon një bazë njohëse paragjykuese te nxënësit se identiteti musliman është historikisht i imponuar dhe armiqësor ndaj hapësirës urbane shqiptare.

Politika

Dita Ndërkombëtare për Luftimin e Islamofobisë nuk u përkujtua në vitin 2024 nga asnjë prej grupeve politike apo aktorëve të shoqërisë civile që avokojnë kundër formave të diskriminimit dhe racizmit, me autoritetet shtetërore që hezitojnë ta adresojnë Islamofobinë zyrtarisht.

Kur bëhet fjalë për politikanët e përfshirë në diskursin islamofob, mund të themi se ata janë pothuajse të njëjtët si në të kaluarën dhe u përkasin dy partive kryesore të Shqipërisë, Partisë Socialiste (PS) dhe Partisë Demokratike (PD).

Genc Pollo, një ish-ministër i PD-së, pretendoi se pas protestave studentore (pro-palestineze), fillimisht në SHBA dhe më vonë në Evropë, nuk qëndron askush tjetër përveç vetë George Soros-it, i cili, për më tepër, dyshohet se po bashkëpunon me fundamentalistët islamikë. Në një artikull, ai shkroi:

“Në Perëndim, reagimet aktiviste ndaj luftës së fundit kanë marrë përmasa dramatike, ku studentë të indoktrinuar prej vitesh nga neomarksizmi ‘woke’ pushtojnë universitetet, duke lëshuar thirrje në mbështetje të Hamasit dhe kundër Izraelit. Të financuar indirekt nga manjatë simpatizantë të kauzave të majta (nuk është çudi që mes tyre spikat George Sorosi, nominalisht hebre), ata përfaqësojnë avatarin më të fundit të antisemitizmit post-sovjetik. Në mediat globale—që tashmë përfshijnë edhe mediat sociale—propaganda e këtij grupi, në harmoni apo koordinim me fundamentalizmin islamik, rrymat pro-ruse dhe faktorë të tjerë anti-perëndimorë, përhap vazhdimisht të pavërteta dhe ekzagjerime. Për këtë arsye, e shoh të arsyeshme të parashtroj disa pika, duke theksuar më shumë faktet dhe më pak opinionet. Popullsia e Gazës sot është 2.1 milionë dhe është pothuajse dyfishuar që nga viti 2007, kur Hamasi mori pushtetin atje. Dhe jo vetëm që nuk ka prova se ushtria izraelite ka shënjestruar qëllimisht vetëm popullsinë civile; përkundrazi, ka prova dhe dëshmi për masa të shumta të marra për të minimizuar dëmin ndaj civilëve gjatë goditjeve kundër njësive të Hamasit… Në këto rrethana, dhe gjithashtu nën ndikimin e një shteti që po vepron gjithnjë e më shumë si padron i Hamasit, qeveria shqiptare në Tiranë mbajti qëndrime inkoherente, siç u demonstrua nga disa votime në OKB. Le të shpresojmë që të ndalet me kaq.”⁵

Më lart, Pollo përmend faktin se qeveria shqiptare në vitin 2024 abstenoi në disa raste në rezolutat e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara lidhur me Gazën.

Koment redaksioal: Pollo përpiqet të bashkojë elemente të papajtueshme (studentët e majtë perëndimorë, Sorosin dhe ‘fundamentalizmin islamik’) për të krijuar “imazhin e armiku” të përbashkët. Përdorimi i termave si “avatar i antisemitizmit” shërben për të delegjitimuar çdo kritikë ndaj Izraelit duke e etiketuar kritikën a priori si urrejtje fetare, në përpjekje për të heshtur diskutimet mbi shkeljet e të drejtave të njeriut.

Në kontekstin e mbështetjes së Izraelit, një tjetër politikan i rëndësishëm, ish-kryeministri Sali Berisha, është shprehur në mbështetje të Izraelit pas përgjigjes së Iranit ndaj sulmeve të shumta të kryera nga shteti sionist kundër Libanit dhe gjenocidit të vazhdueshëm që ai ka kryer në Palestinë gjatë vitit të kaluar. Berisha e etiketoi hakmarrjen e Iranit si një akt agresioni dhe një shpallje lufte kundër Izraelit, ndërsa nuk bëri asnjë deklaratë—aq më pak kritikë—lidhur me sulmet vdekjeprurëse të Izraelit në Liban apo gjenocidin që ka marrë mijëra jetë në Gaza. Berisha shkroi:

“Sulmi i Ajatollahëve të Teheranit ndaj Izraelit është një akt i hapur agresioni ndaj këtij vendi! Mbrëmë, Ajatollahët e Iranit ndërmorën një sulm ajror, një agresion me qindra raketa ndaj Izraelit. Partia Demokratike dënon me ashpërsi këtë sulm si një shpallje të hapur lufte ndaj Shtetit të Izraelit dhe si një akt që dëshmon edhe njëherë se regjimi i Ajatollahëve të Teheranit përbën një faktor madhor destabilizimi në rajon dhe në botë.”⁶

Më 12 shtator 2024, Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Bajram Begaj, mirëpriti presidentin e Izraelit në një konferencë për shtyp.⁷ Ai ripohoi qëndrimin e Shqipërisë për të dënuar “sulmin terrorist” të 7 tetorit. Lidhur me zhvillimet në Ballkan, presidenti i Republikës së Shqipërisë deklaroi se për shkak të pozicionit të tij gjeopolitik, rajoni është i cenueshëm ndaj kërcënimeve, përfshirë terrorizmin dhe ekstremizmin, migracionin, kërcënimet hibride, sigurinë kibernetike dhe praninë e aktorëve të tretë destabilizues. “Shqipëria,” theksoi kreu i shtetit, “mbetet mirënjohëse ndaj Izraelit për kontributin e tij në rritjen e kapaciteteve tona të sigurisë kibernetike në rrethana shumë të vështira dhe kritike pas sulmeve kibernetike iraniane në vitin 2022”.⁸ Gjatë takimit kokë më kokë, liderët e dy vendeve diskutuan zhvillimet në rajonin e Lindjes së Mesme. Presidenti shqiptar ripohoi qëndrimin e Shqipërisë: “Shqipëria i ka dënuar fuqimisht dhe pa ekuivok sulmet terroriste të 7 tetorit 2023 nga Hamasi kundër Izraelit. Kjo është e paprecedentë dhe nuk mund të justifikohet me asgjë.”⁹ Presidenti Begaj theksoi se Shqipëria ka dënuar ashpër rrëmbimin e civilëve, grave, të moshuarve dhe fëmijëve, dhe ka bërë thirrje për lirimin e menjëhershëm të civilëve të pafajshëm. “Ne mirëpresim lirimin e menjëhershëm dhe pa kushte të të gjithë pengjeve,” deklaroi Presidenti Begaj gjatë takimit të tij me Presidentin Herzog, duke ritheksuar thirrjen që ndihma humanitare të vazhdojë për të gjithë ata që kanë nevojë dhe duke shprehur dëshirën për t’i dhënë fund vuajtjeve të popullsisë civile. Begaj ripohoi se Shqipëria mbështet plotësisht planin e prezantuar nga Presidenti Biden, i cili do të çonte në një armëpushim të qëndrueshëm në Gaza, lirimin e të gjithë pengjeve, rritjen e ndihmës humanitare për Gazën, si dhe negociatat diplomatike, të cilat shihen si rruga e vetme drejt zgjidhjes së situatës.

Koment redaksional: Kjo heshtje selektive përfaqëson një lloj hierarkie të viktimave. Në diskursin e tyre politik, jeta e izraelitëve (e perceptuar si perëndimore) ka vlerë dhe shihet si e denjë për t’u vajtuar dhe mbrojtur, ndërsa jeta e palestinezëve (muslimanë) është e “zhveshur” nga kjo vlerë dhe e drejtë për jetën. Këtu politikanët shqiptarë imitojnë retorikën e fuqive perëndimore për të konfirmuar përkatësinë e tyre evropiane, duke shprehur solidaritetin e tyre me Izraelin në kurriz të solidaritetit me popullsitë muslimane.

Deputeti i Partisë Demokratike, Tritan Shehu, ka akuzuar qeverinë për inkoherencë në qëndrimet e saj diplomatike dhe për pjesëmarrje në organizata që promovojnë qëndrime kundër Shteteve të Bashkuara. Në një postim në Facebook, Shehu i bën thirrje qeverisë shqiptare të bojkotojë takimin në Iran të organizuar nga Organizata e Bashkëpunimit Islamik (OIC), anëtare e së cilës është Shqipëria. Ai shkroi:

“Serbia në Teheran kundër Kosovës, Pjesë e boshtit Iran-Rusi! Dhe një paralajmërim për qeverinë shqiptare: Nesër, në Konferencën Islamike në Xhideh, të thirrur nga Irani, nuk duhet të jetë askush nga Shqipëria—as ambasadori. 

… 

Lindja e Mesme, Ballkani Perëndimor: Strategjia për destabilizim është e qartë dhe e koordinuar, edhe nëse mjediset gjeografike dhe taktikat ndryshojnë. Por qëllimet përfundimtare janë pjesë e një strategjie më të gjerë konflikti dhe destabilizimi për të zgjeruar dominimin e ‘boshtit të së keqes’. Kjo është arsyeja pse shqiptarët, pjesë e botës demokratike perëndimore, aleatë të kahershëm të Shteteve të Bashkuara, janë kristal të qartë në qëndrimin e tyre, si pjesë e koalicionit kundër të keqes. Fatkeqësisht, ky qëndrim i qartë i popullit shqiptar, kudo që jeton, shpesh është minuar dhe devijuar nga regjimi në Tiranë—në dëm të kombit. Kjo është arsyeja pse, që në fillim, theksova domosdoshmërinë e mbajtjes së një qëndrimi të prerë nesër.”¹⁰

Vite më parë, Shehu bëri një deklaratë të ngjashme: “Shqipëria po merr pjesë sot në Organizatën e Bashkëpunimit Islamik (OIC), një entitet që pozicionohet kundër SHBA-së. Kjo është një politikë e jashtme antikombëtare dhe memece.” Ai shtoi: “Rilindja [partia në pushtet në atë kohë] vazhdon lëkundjet e saj foshnjore dhe tinëzare në marrëdhëniet ndërkombëtare, duke dëmtuar imazhin, rolin dhe interesat kombëtare të vendit. Në dhjetor, kjo qeveri në mënyrë paradoksale votoi kundër SHBA-së në Organizatën e Bashkëpunimit Islamik dhe në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së, pa informuar Parlamentin dhe duke u përpjekur t’i fshihte këto.”¹¹

Më 9 nëntor, anëtarja e kryesisë së Partisë Demokratike dhe ish-zëvendësministrja e punëve të jashtme, Edit Harxhi, deklaroi gjatë emisionit televiziv Zonë e Lirë, ndërsa analizonte zgjedhjet në SHBA dhe fitoren e Trumpit, se “këto vatra të antisemitizmit që kanë dalë në Evropë janë bashkuar me të majtët dhe kanë prodhuar bolshevizmin islamik,” duke iu referuar protestuesve pro-palestinezë.¹²

Koment redaksional: Termi “Bolshevizëm Islamik” është një oksimoron ideologjik që synon të krijojë panik moral. Duke lidhur frikën historike të shqiptarëve nga komunizmi (bolshevizmi) me Islamin, Harxhi synon të transferojë traumën kolektive të diktaturës mbi supet e aktivizmit të sotëm pro palestinez.

Evi Kokalari, një aktiviste dhe komentatore politike konservatore shqiptaro-amerikane,¹³ e cila pozicionohet si aktiviste konservatore me lidhje të ngushta me figura të PD-së (veçanërisht ish-kryeministrin e Shqipërisë Sali Berisha)¹⁴ por që ndjek rrugëtime politike të pavarura, komentoi mbi një skandal lidhur me rastin e mjekut musliman Dervish Hasi, i cili u lirua nga paraburgimi një vit pas arrestimit të tij pas akuzave për trafikim fëmijësh dhe pornografi. Prokuroria e Tiranës e pushoi hetimin për akuzën e parë, pasi nuk u gjetën prova fajësie. Në faqen e saj në Facebook, Kokalari shkroi:

“Dr. Dervish Hasi është prototipi i radikalizmit musliman në Shqipëri. Gjatë 32 viteve të fundit, ajo që kam parë të përhapet në Shqipëri është ndikimi i Vëllazërisë Muslimane, e cila sjell me vete denigrimin e grave, pedofilinë, urrejtjen ndaj “të pafeve” dhe, rrjedhimisht, degradimin e shoqërisë. Këta nuk janë muslimanët me të cilët jemi rritur, as muslimanët që mbrojtën dhe shpëtuan hebrenjtë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Kjo rrymë do të sjellë përçarje të madhe mes shqiptarëve në 30 vitet e ardhshme nëse nuk e ndalim. Kjo është një temë që duhet të hapet pa frikën se do të sulmohemi. Është një temë që duhet të diskutohet nga të gjithë shqiptarët, pavarësisht besimit të tyre fetar, sepse në fund të fundit, radikalizmi i këtij niveli dëmton të gjithë kombin.”¹⁵

Media

Më 10 tetor 2024, në një debat publik në emisionin e njohur televiziv Opinion, gjatë debatit me një psikologe me shami, gazetari nga Kosova Berat Buzhala pretendoi se “burka duhet të ndalohet me ligj”. Aktivistja dhe psikologia u përgjigj se “Ti je një islamofob obsesiv, ne ekzistojmë dhe jemi faktor në Shqipëri, të pëlqen apo s’të pëlqen ty.”¹⁶ Tema e debatit në fakt nuk ishte burka, por Xhamia e Namazgjasë, e inauguruar në Tiranë nga Kryeministri Edi Rama dhe Presidenti turk Recep Tayyip Erdoğan, të cilën Buzhala e konsideron si “një xhami politike”. Kjo sepse, sipas Buzhalës, nuk ka asnjë arsye që presidenti turk të udhëtojë në Shqipëri për inaugurimin e një xhamie, veçanërisht kur kreu i Komunitetit Musliman të Shqipërisë nuk ishte as i pranishëm në aktivitet.

Më 7 nëntor 2024, autori, gazetari dhe ish-politikani Ben Blushi postoi në faqen e tij në Facebook një shkrim të gjatë për Amerikën, Islamin dhe Palestinën. Ai shkroi:

“Kur ra argumenti i zhdukjes së komunizmit, filloi ai i eliminimit të terrorizmit. Amerika çoi ushtarë për të zhdukur terroristët dhe shtetet e tyre dhe sigurisht në disa raste bëri mirë. Çështja është se edhe para Amerikës, Islami ekzistonte, siç kishte shoqëri fetare dhe shtete muslimane. Ishin më të varfra, por nuk vrisnin. Kur Britania dhe Franca kolonizuan Afrikën, Indinë dhe Arabinë, nuk kishte terrorizëm islamik. Ky helm u përhap në 30 vitet e fundit, kur fuqitë e mëdha filluan të financonin grupet islamike kundër njëri-tjetrit, duke i armatosur me armë dhe me urrejtje. Kështu u krijuan me radhë Al-Kaeda, ISIS, Hezbollahu, Hamasi e të tjerë dhe historia vazhdon në Palestinë, e cila është kthyer në një shoqëri të marrë peng nga terroristët, ndërsa Irani është pothuajse një shtet terrorist.”¹⁷

Sokol Balla, një nga gazetarët më të njohur shqiptarë, publikoi një foto të tijën me një karikaturë që përqesh dhe denigron Profetin Muhamed (paqja qoftë mbi të).¹⁸ (Fig. 2) Karikatura, në sfond në murin pas Ballës dhe që duket se është nga Charlie Hebdo, ngriti shqetësime serioze, duke shkaktuar zemërim te besimtarët muslimanë dhe grupe të tjera fetare e shoqërore. Ky akt ishte një shkelje e rëndë e respektit ndaj simboleve fetare dhe një veprim i papranueshëm që sfidon ndjeshmëritë e besimtarëve. Shumë individë, si imami Ahmed Kalaja, bënë thirrje për bojkot dhe protesta paqësore, ndërsa organizatat kërkuan menjëherë një ndjesë publike nga Balla, duke e cilësuar këtë si një fyerje të rëndë ndaj ndjenjave të besimtarëve muslimanë. (Fig. 3)

Imam Kalaja shkroi:

“Të gjithë jemi njerëz dhe gabojmë. Ndoshta fotoja nuk ka qenë e qëllimshme. Pasi njerëzit reaguan dhe u ndjenë të fyer, duhet të kishte pasur të paktën një ndjesë nga MEDIA në fjalë dhe vetë gazetari. Mendova se do të kishte një reagim dhe një ndjesë… Të gjithë menduam se do të reagonin dhe do të kërkonin falje, por ende asgjë. Unë bëj thirrje për bojkot të kësaj medie dhe platformës ku gjendet kjo media, pasi ky do të ishte mësimi më i mirë për ta. Mallkimet, fyerjet dhe kërcënimet nuk kanë asnjë peshë… Unë propozoj: 1- Bojkot, nëse “paraja është zoti i tyre”, atëherë gjuha e bojkotit do t’i bëjë të marrin mësimin. 2- Ankesë ligjore në AMA (Autoriteti i Mediave Audiovizive). 3- Peticion online. 4- Ngritja e padisë. 5- Unë nuk jam kundër mbajtjes së protestave paqësore pranë medias në fjalë dhe platformave që e kanë mbështetur atë, sepse ky akt i turpshëm hyn te NXITJA E URREJTJES NDËRFETARE. Bismilah!”

Stresi (Arkimed Lushaj), një këngëtar i famshëm që së fundmi pranoi publikisht Islamin (11 mars 2024), reagoi ndaj karikaturës duke ripostuar foton e Ballës në story-n e tij në Instagram dhe duke kërkuar që Balla të hiqte menjëherë karikaturën nga muri, duke i bërë apel policisë dhe shtetit të marrin masa të menjëhershme dhe duke e kërcënuar atë me “përballje me komunitetin musliman nëse nuk merren masa.” Ai shkroi:

“Të njohim kush je, të njohim që nga koha kur masturboje live… Të bëj thirrje urgjentisht ta heqësh atë karikaturë nga muri. I bëj thirrje shtetit të marrë masa, ose do të përballesh me komunitetin musliman. Një Francë e tërë u dogj për atë karikaturë, o ndyrësirë. I kërkoj Drejtorisë së Policisë Tiranë të marrë masa menjëherë!! Policia të veprojë sa më shpejt.”¹⁹

Më 7 dhjetor, Bledi Mane, një gazetar kontrovers, i njohur mirë për ironinë, sarkazmën dhe komentet provokuese, dhe i cili në të kaluarën ka shprehur ndjenja islamofobe, bëri një postim në Facebook me foton e një minareje (duke iu referuar xhamisë së re të kryeqytetit) dhe tekstin: “Dashuria për Zotin nuk tregohet duke ngritur volumin e altoparlantëve të xhamive që çirren nga minaret e kryeqytetit shqiptar. Tirana është e të gjithëve, ndaj ju imamë sunitë, tregoni më shumë respekt për të tjerët. Ulni zërin e altoparlantëve dhe ngrini dashurinë për Zotin!”.²⁰ (Fig. 4)

Sistemi i drejtësisë

Nuk pati ligje apo rregullore me argumente islamofobe në vitin 2024. Megjithatë, rasti i projektligjit për ndryshimin e Kodit të Punës për t’u lejuar punonjësve muslimanë deri në dy orë leje të premteve për lutjet e javës, shkaktoi debat. Ata që ishin në favor argumentuan se masa afirmon të drejtat fetare në vendin e punës, ndërsa kritikët ngritën shqetësime mbi zbatimin dhe abuzimin e mundshëm, duke vënë në dukje statusin laik të Shqipërisë të përcaktuar me Kushtetutë. “Shteti duhet të mbetet neutral ndaj fesë,” tha deputetja e Partisë Socialiste, Milva Ekonomi, gjatë diskutimeve në komision.²¹

Interneti

Më 22 maj, në një nga emisionet televizive më të famshme dhe më të ndjekura në Shqipëri, Opinion, u zhvillua një debat për çështjet LGBT dhe, më konkretisht, për çështjen e martesës së dy grave në bashkinë e Tiranës nga vetë Kryetari i Bashkisë.²² Në emision, aktivisti Altin Hazizaj pretendoi:

“Islami politik i çon njerëzit drejt vrasjeve masive dhe ekstremizmit… Feja nuk ka të drejtë të ndërhyjë në çështjet civile, sepse në atë moment bëhet e cenueshme ndaj kritikës, pasi vjen me një dogmë 3000-vjeçare. Njësoj si besimi musliman, që është fe pushtuese. Nëse hapni Kutinë e Pandorës, duhet të prisni vetëm probleme…”

Si aktivistët e krishterë ashtu edhe ata muslimanë reaguan ndaj këtij rasti të gjuhës së urrejtjes duke i kërkuar Komisionerit për Mbrojtjen nga Diskriminimi të dënojë deklaratën e Hazizajt. Arben Ramkaj, kryetar i Qendrës së Bashkëpunimit Ndërfetar, deklaroi në një letër të hapur drejtuar Hazizajt:

“Avokat (profesioni i Hazizajt), duhet të kërkosh ndjesë publike, sepse e konsideron besimin islam si fe pushtuese… Është turp; është besimi i dy miliardë njerëzve. Do ta anashkaloj këtë pasi ishte emocionale, por ai duhet të ndihet i turpëruar për atë që tha. Por sa i përket perceptimit të strukturës së familjes, kjo nuk është diçka që mund ta ndani apo ndryshoni ju.”²³

Aktivisti i krishterë dhe pastori Akil Pano (Kisha Protestante/Ungjillore) postoi në llogarinë e tij në rrjetet sociale një letër të hapur drejtuar Komisionerit për Mbrojtjen nga Diskriminimi. Ai shkroi:

“Altin Hazizaj, tani live në emisionin ‘Opinion’, sulmoi në mënyrë të përsëritur Islamin në veçanti dhe fenë në përgjithësi. Ai sapo krahasoi Islamin në Shqipëri me ekstremizmin islamik në Siri. Ky njeri islamofob, kristianofob, injorant dhe i paedukatë po diskriminon njerëzit e besimit—muslimanë dhe të krishterë—sepse komunitetet fetare janë deklaruar kundër martesave të të njëjtit seks në Shqipëri. Sot në mesditë Altin Hazizaj shpalosi projektligjin e axhendës homoseksuale mbi identitetin gjinor në Shqipëri, të drejtat e personave transgjinorë, etj. Tani ai po përdor gjuhë ekstreme urrejtjeje kundër fesë! Ky është njeriu i vërtetë që drejton organizatën për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve. Për Komisionerin për Mbrojtjen nga Diskriminimi: hapni sytë dhe mbani shënim rastin Hazizaj sonte; përndryshe do të shihemi së shpejti në gjykatën e Tiranës ku të dy do të ndiqeni penalisht: Hazizaj për nxitje të urrejtjes fetare, dhe ju, Komisioner Gajda, për moskryerje të detyrës, njëanshmëri dhe shpërdorim detyre. Paralajmërim miqësor!”²⁴

Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi reagoi dhe të nesërmen postoi deklaratën e mëposhtme dënuese:

Deklaratë për Shtyp

“Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi është njohur me përmbajtjen e emisionit televiziv “Opinion”… Gjatë debatit, drejtuesi i një organizate të shoqërisë civile, A.H., ndërhyri me vërejtje të papërshtatshme ndaj komuniteteve fetare, specifikisht me karakterizime islamofobe drejtuar komunitetit musliman të Shqipërisë. Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi shpreh keqardhje për përdorimin e gjuhës diskriminuese, nxitjen e urrejtjes fetare dhe krahasimet negative, të cilat nuk i kontribuojnë një debati mbi njohjen e të Drejtave të Njeriut apo frymës së tolerancës dhe bashkëjetesës në vendin tonë. Përkundrazi, deklarata të tilla me krahasime negative, paragjykuese dhe stigmatizuese ndaj komuniteteve fetare, dhe inkurajimi i qëndrimeve përçarëse midis komuniteteve, përfaqësojnë një akt publik të papranueshëm. Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi fton drejtuesin e organizatës së shoqërisë civile, A.H., të kërkojë ndjesë publike ndaj komuniteteve fetare, në veçanti ndaj komunitetit të besimtarëve muslimanë, për krahasimet e papërshtatshme që minojnë zhvillimin e dialogut konstruktiv në shoqëri… Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi informon publikun se ka nisur një hetim kryesisht (ex-officio) lidhur me deklaratat e shprehura gjatë programit “Pro dhe Kundër Martesave të të Njëjtit Seks” dhe do të vazhdojë të mbajë qëndrime publike për këtë çështje.” 23/05/2024²⁵

Pas këtij dënimi dhe reagimeve të tjera nga aktivistë të ndryshëm, Hazizaj ndryshoi deklaratën e tij duke pretenduar se thënia e tij ishte marrë jashtë kontekstit dhe kërkoi ndjesë për keqkuptimin. Ai shkroi:

“Lidhur me debatin e sotëm në Opinion, pasi shoh se fjalët e mia janë nxjerrë jashtë kontekstit – dhe me të drejtë, miq, kolegë dhe njerëz të mirë më kanë shkruar për këtë çështje… Në Opinion nuk thashë asgjë më shumë apo më pak, ndoshta duke përdorur fjalë që nuk ishin të duhurat dhe që lehtësisht mund të nxirren jashtë kontekstit, për të ndarë shqetësimin shoqëror se e gjithë kjo strukturë e mbushur me paragjykime, mungesë informacioni dhe urrejtje, nëse lihet e pakontrolluar, mund të çojë në viktima. Në të njëjtën kohë, e bëra të qartë se përfshirja e fesë në politikë është jashtëzakonisht e gabuar dhe se historikisht, sa herë që feja është bërë politike, ajo ka prodhuar viktima. Kjo nuk është diçka që po e them unë, por diçka që vetë historia – madje edhe ajo shumë e fundit – e demonstron. Përtej kësaj, pasi pashë se disa nga miqtë dhe kolegët e mi muslimanë u ndjenë të fyer, ky nuk ka qenë kurrë, dhe nuk do të jetë kurrë, qëllimi im. Feja luan rolin e saj pozitiv në shoqëri, veçanërisht në aspektet sociale dhe humanitare, për sa kohë që nuk nxit pabarazi, ndarje shoqërore apo ndërhyrje në politikë. Hapësira jonë për dialog civil ka vend dhe hapësirë për të gjitha mendimet dhe opinionet, për sa kohë që të gjithë respektojmë njëri-tjetrin së bashku. Ndonjëherë është e vështirë, pasi të gjithë vijmë të mbrujtur me vlerat dhe besimet tona, por ato nuk duhet të na pengojnë kurrë të dialogojmë për të mirën e përbashkët dhe mbi të gjitha, për dinjitetin e çdo qenieje njerëzore!”²⁶

Koment redaksional: Deklarata e Hazizajt zbulon një aleancë diskursive interesante: përdorimin e gjuhës “progresiste” (të drejtat e LGBT) për të legjitimuar urrejtjen fetare. Etiketimi i Islamit si “fe pushtuese” (pavarësisht se shumica e shqiptarëve janë muslimanë) tregon se për një pjesë të shoqërisë civile muslimani shqiptar shihet ende si “i huaj” brenda shtëpisë së tij, si një mbetje e pushtimit osman që pengon modernizimin dhe progresin.

Figurat qendrore në rrjetin e Islamofobisë

Nuk ka organizata formale që fokusohen në përhapjen e Islamofobisë në Shqipëri, por ka disa analistë mediash, gazetarë, drejtues emisionesh televizive, blogerë, politikanë, etj., të cilët vazhdimisht promovojnë gjuhën e urrejtjes kundër Islamit dhe muslimanëve në mediat kryesore (mainstream) apo platformat e mediave sociale. Ndër ta përmendim lobisten amerikano-shqiptare Evi Kokalari, e cila ka kaluar nga të qenit anti-Trump në pro-Trump, ka vazhduar të publikojë artikuj që demonizojnë Islamin si identitet.²⁷ Një tjetër figurë qendrore islamofobe është gazetari dhe aktivisti Berat Buzhala, i cili edhe në të kaluarën ka qenë shumë aktiv në nxitjen e debateve si në Shqipëri²⁸ ashtu edhe në Kosovë,²⁹ dhe vazhdon të mbetet në krye të listës së islamofobëve në Shqipëri. Berat Buzhala (i cili tha se burkat duhet të ndalohen); Ben Blushin; Sokol Ballën (i cili postoi foton e tij me një karikaturë të Profetit Muhamed, a.s.); Tritan Shehun (i cili i bëri thirrje qeverisë shqiptare të bojkotojë takimet e organizuara nga OBI), etj. Kjo listë, siç u përmend më lart, edhe pse jo shteruese, përfshin pothuajse të njëjtët emra çdo vit. Disa prej tyre, si Ben Blushi dhe Berat Buzhala, mbeten po aq aktivë sa në të kaluarën; të tjerë, si Mustafa Nano dhe Kastriot Myftaraj (i cili ndërroi jetë në moshën 56-vjeçare më 7 korrik 2022), janë më pak ose nuk janë më aktivë në fushën e Islamofobisë; ndërsa të tjerë ishin më pak aktivë në të kaluarën, por kanë filluar të jenë gjithnjë e më aktivë, si Kokalari, e cila në vitin 2024 u përfshi në një incident islamofob, por u bë më aktive dhe militante në vitin pasardhës (2025). Në fakt, në tetor 2024, Kokalari u pa në Gjykatën e Posaçme (SPAK) për shkak të regjistrimit të dhjetëra kallëzimeve kundër saj.

Koment redaksional: Këto figura nuk veprojnë në vakuum, por formojnë një “elitë interpretuese”. Ata përpiqen të kenë monopolin e të shpjeguarit se çfarë është “shqiptare” dhe çfarë është “e huaj”. Islamofobia e tyre shpesh nuk është qëllim në vetvete, por mjet përmes të cilit ata riafirmojnë pushtetin e tyre kulturor dhe besnikërinë ndaj modeleve perëndimore, duke e përdorur “tjetërsimin” e muslimanëve si provë të evropianizimit të tyre.

Nismat e shoqërisë civile dhe politikës

Ka disa OJQ në Shqipëri të fokusuara te të drejtat e njeriut, siç është Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi, të cilat kanë ngritur zërin kundër incidenteve islamofobe në të kaluarën dhe gjithashtu në vitin 2024, për shembull, në rastin e Altin Hazizajt dhe sulmit të tij ndaj komunitetit musliman duke i asocuar ata me terroristët. Megjithatë, asnjë nga këto OJQ nuk fokusohet në mënyrë të veçantë te Islamofobia.

Sidoqoftë, disa OJQ muslimane si Lidhja e Hoxhallarëve të Shqipërisë (LHSH) dhe Forumi Musliman i Shqipërisë (FMSH) janë përpjekur ta trajtojnë çështjen e Islamofobisë në mënyra të ndryshme. FMSH përgatit raporte vjetore mbi situatën e Islamofobisë në Shqipëri dhe ofron këshillim ligjor për viktimat e islamofobisë. Për më tepër, Observatori Kombëtar Kundër Islamofobisë (OKKI), një platformë online e themeluar në vitin 2015 që i dedikohet plotësisht kundërshtimit të Islamofobisë në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, e ka trajtuar rregullisht fenomenin e Islamofobisë. Platforma monitoron vazhdimisht gjuhën e urrejtjes, retorikën anti-muslimane dhe islamofobe në mediat kryesore, internet, politikë, etj. Ajo gjithashtu mbledh informacion mbi incidente të ndryshme islamofobe në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut. Ndër të tjera, platforma synon të rrisë ndërgjegjësimin për ndikimin negativ të islamofobisë në shoqëri; të ofrojë udhëzues dhe opinione se si të kundërshtohet Islamofobia; të prezantojë një pamje më pozitive të muslimanëve në media; dhe të forcojë zërin e muslimanëve. Që nga themelimi i saj, platforma ka denoncuar shumë incidente islamofobe, përfshirë gjuhën e urrejtjes në media, politikë, tekste shkollore, etj.

Në të njëjtën linjë, media të tjera online si Tesheshi.com, Gazetaimpakt.com, Muslimania.al, Mexhlis.com dhe portale të tjera, kryesisht të menaxhuara nga muslimanë, i kanë kushtuar hapësirë dhe vëmendje të konsiderueshme çështjes së Islamofobisë vitet e fundit, me shumë artikuj që denoncojnë retorikën anti-muslimane. Megjithatë, këto nisma nuk janë të regjistruara zyrtarisht dhe nuk kanë një buxhet specifik; ato zakonisht punojnë me kontribute vullnetare dhe nuk janë të koordinuara me njëra-tjetrën, gjë që e bën të vështirë për to të kenë ndikimin e dëshiruar në luftimin e Islamofobisë. Një plan i përbashkët veprimi mund t’i orientonte këto përpjekje në drejtimin e duhur.

Përfundime dhe rekomandime

Islamofobia mbetet e përhapur në Shqipëri në fusha të ndryshme, duke filluar nga punësimi, media, diskursi politik, arsimi, etj. Siç ilustrohet nga ky raport, racizmi i vazhdueshëm anti-musliman mund të çojë në një mjedis armiqësor i cili ushqen diskursin Islamofob kundër komunitetit musliman duke iu referuar vendeve dhe praktikave të tyre të shenjta, si ezani, dhe veçanërisht kundër hixhabit dhe burkës. Pas mediave konvencionale, domeni online, përfshirë portalet e lajmeve dhe mediat sociale, mbetet hapësira kryesore për promovimin e gjuhës së urrejtjes anti-muslimane. Platformat online përdoren nga gazetarë, figura publike dhe qytetarë për të përhapur ndjenja anti-muslimane. Për të përfunduar, më poshtë paraqitet një grup gjithëpërfshirës politikash për t’u ndjekur:

• Ministria e Arsimit duhet të prezantojë programe për të përmirësuar edukimin mediatik; për të vlerësuar në mënyrë kritike përmbajtjen e pasaktë dhe çorientuese mbi Islamin në tekstet shkollore; dhe për të mbështetur kërkimin shkencor për të dokumentuar dhe analizuar prevalencën dhe ndikimin e islamofobisë dhe turkofobisë në fusha të ndryshme.
• Qeveria duhet të prioritizojë dhe përshpejtojë projektligjin për futjen e orareve fleksibël dhe dhomave të detyrueshme të lutjes në vendin e punës, për t’u mundësuar punonjësve me formim fetar kryerjen e lutjeve ditore dhe për të siguruar leje për t’u shkëputur nga puna për kryerjen e namazit të Xhumasë (e premte), propozim ky i bërë në parlament nga deputeti i Partisë Demokratike.
• Organizatat e shoqërisë civile, si Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi dhe Autoriteti i Mediave Audiovizive (AMA), duhet të garantojnë ofrimin e ndihmës ligjore për individët e prekur nga Islamofobia, duke i ndihmuar ata në depozitimin e ankesave dhe kërkimin e drejtësisë.
• OJQ-të muslimane, forumet, platformat online dhe nismat, në veçanti, duhet të bashkëpunojnë më ngushtë kur bëhet fjalë për aktivizmin në luftimin e gjuhës së urrejtjes anti-muslimane dhe të hartojnë një plan të përbashkët veprimi për të adresuar çështjen e islamofobisë në fusha të ndryshme.

*Shënim redaksional: Të gjitha citimet në këtë dokument janë përkthyer nga versioni anglisht i raportit. Për këtë arsye, ato mund të mos përputhen fjalë për fjalë me deklaratat apo tekstet origjinale në gjuhën shqipe, ndonëse kuptimi dhe konteksti janë ruajtur besnikërisht.

Mohim Përgjegjësie: Deklaratat mbi faktet dhe opinionet në raportet kombëtare të Raportit Evropian të Islamofobisë janë ato të autorëve përkatës. Ato nuk janë shprehje e redaktorëve apo e institucioneve financuese. Nuk bëhet asnjë deklarim, qoftë i shprehur apo i nënkuptuar, lidhur me saktësinë e materialit në raportet kombëtare. Redaktorët e Raportit Evropian të Islamofobisë nuk mund të pranojnë asnjë përgjegjësi ligjore për ndonjë gabim apo lëshim që mund të jetë bërë. Lexuesi duhet të bëjë vlerësimin e tij/saj mbi saktësinë dhe përshtatshmërinë e materialit.

Për ta cituar këtë raport: Nada Dosti: Islamophobia in Albania: National Report 2024, në: Enes Bayraklı & Farid Hafez, European Islamophobia Report 2024, Vjenë: Leopold Weiss Institute, 2025.

Referencat

1. Instituti i Statistikës (INSTAT), “Censi i Popullsisë dhe Banesave 2023”. https://shqiptarja.com/uploads/ckeditor/667eb96647c4bcens-2023.pdf ↩︎
2. Facebook, video nga Lefter Gështenja, aksesuar më 9 korrik 2025. https://www.facebook.com/leftergeshtenja.al/videos/1090633119486686 ↩︎
3. Besnik Sinani, “Skandal/ Teksti i Historisë në shkolla deformon idetë e nxënësve,” 28 janar 2024, aksesuar më 9 korrik 2025. https://gazetaimpakt.com/skandal-teksti-i-historise-ne-deformon-nxenesit/ ↩︎
4. Besnik Sinani dhe Elton Hatibi: Islamophobia in Albania: National Report 2017, në: Enes Bayraklı & Farid Hafez, European Islamophobia Report 2017, Stamboll, SETA, 2018. ↩︎
5. Genc Pollo, “Izraeli, Hamasi e Qeveria,” publikuar më 8 maj 2024, aksesuar më 9 korrik 2025. https://www.syri.net/op-ed/686899/izraeli-hamasi-e-qeveria/ ↩︎
6. Gazeta Impakt, “Përgjigja e Iranit ndaj Izraelit, Berisha harron gjenocidin ndaj muslimanëve dhe mbështet shtetin Zionist,” publikuar më 2 tetor 2024, aksesuar më 19 korrik 2025. https://gazetaimpakt.com/pergjigja-e-iranin-ndaj-izraelit-berisha-harron-gjenocidin-ndaj-muslimaneve-dhe-mbeshtet-shtetin-zionist/ ↩︎
7. Presidenca e Shqipërisë, “Presidenti Begaj pret në takim Presidentin e Shtetit të Izraelit, Isaac Herzog,“ publikuar më 12 shtator 2024, aksesuar më 19 korrik 2025. https://president.al/presidenti-begaj-pret-ne-takim-presidentin-e-shtetit-te-izraelit-isaac-herzog/ ↩︎
8. Presidenca e Shqipërisë, “Presidenti Begaj pret në takim Presidentin e Shtetit të Izraelit, Isaac Herzog,” publikuar më 12 shtator 2024, aksesuar më 19 korrik 2025. https://president.al/presidenti-begaj-pret-ne-takim-presidentin-e-shtetit-te-izraelit-isaac-herzog/ ↩︎
9. Po aty. ↩︎
10. Facebook, foto, aksesuar më 19 korrik 2025. https://www.facebook.com/photo/?fbid=1019547836291427&set=a.396553025257581 ↩︎
11. Koha Jonë, “Tritan Shehu: Çfarë do Shqipëria në Konferencën Islamike ku sulmohet SHBA?” publikuar më 8 gusht 2021, aksesuar më 9 korrik 2025. https://kohajone.com/politike/tritan-shehu-cfare-do-shqiperia-ne-konferencen-islamike-ku-sulmohet-shba/ ↩︎
12. Zonë e Lirë, “Trump President / A do vazhdojne gjyqet ndaj tij?” YouTube, 9 nëntor 2024, aksesuar më 25 gusht 2025. https://www.youtube.com/watch?v=LGibczPOgAI&list=PLY3XWN1w1np0idHGvPPcn3rGsuBfMnQZV&-index=282 ↩︎
13. Evi Kokalari Angelakis, profil folësi, aksesuar më 25 gusht 2025. https://americafirstevents.swoogo.com/ampfest21/speaker/347374/evi-kokalari-angelakis-kokalari-angelakis ↩︎
14. Kosovo Online, “Who is Evi Kokalari, the Albanian lobbyist who evades the US law” (Kush është Evi Kokalari, lobistja shqiptare që i shmanget ligjit të SHBA-së), publikuar më 26 shkurt 2024, aksesuar më 25 gusht 2025. https://www.kosovo-online.com/en/news/politics/who-evi-kokalari-albanian-lobbyist-who-evades-us-law-26-2-2024 ↩︎
15. Facebook, postim nga Evi Kokalari, aksesuar më 19 korrik 2025. https://www.facebook.com/evi.kokalari.7/posts/pfbid02Rsb6eWK6EDr6S6JCSe1WU6LFZAAmRW8HSR9njMrWMKcki4xdGTzTsrqaopx52QLbl ↩︎
16. YouTube, “‘Burka të ndalohet me ligj’, aktivistja debat me Buzhalën: Je islamofob obsesiv!” 10 tetor 2024, aksesuar më 19 korrik 2025. https://www.youtube.com/watch?v=xKQLS9vLM9U ↩︎
17. Facebook, foto, aksesuar më 25 gusht 2025. https://www.facebook.com/photo?fbid=1103694674663106&set=a.393570852342162 ↩︎
18. Derveni.mk, “Sokol Balla mban karikaturë ku tallet rëndë dhe shpifet fytyra e Muhamedit a.s.” publikuar më 20 dhjetor 2024, aksesuar më 9 korrik 2025. https://derveni.mk/sokol-balla-mban-karikature-ku-tallet-rende-dhe-shpifet-fytyra-e-muhamedit-a-s/ ↩︎
19. Pamfleti, “Policia të veprojë sa më shpejt, Stresi i indinjuar me karikaturën e Sokol Ballës në zyrë: Të njohim kush je, të njohim…” publikuar më 20 dhjetor 2024, aksesuar më 19 gusht 2025. https://pamfleti.net/english/showbiz/policia-te-veproje-sa-me-shpejt-stresi-i-indinjuar-me-karikaturen-e-soko-i258468 ↩︎
20. Facebook, foto, publikuar më 7 dhjetor 2024, aksesuar më 25 gusht 2025. https://www.facebook.com/photo/?fbid=1128060845338573&set=a.633917228086273 ↩︎
21. Gazeta Tema, “Albania debates workplace prayer rights for Muslims” (Shqipëria debaton mbi të drejtat e lutjes në vendin e punës për muslimanët), publikuar më 10 qershor 2024, aksesuar më 25 gusht 2025. https://english.gazetatema.net/society/albania-debates-workplace-prayer-rights-for-muslims-i340235 ↩︎
22. Opinion, “Pro dhe kundër martesave të të njëjtit seks!” YouTube, 23 maj 2024, aksesuar më 19 korrik 2025. https://www.youtube.com/watch?v=fSMshJzv-Lw ↩︎
23. Boldnews, “‘Feja muslimane, pushtuese’, Ramkaj-Hazizajt: Të të vij turp! Kërko falje publike,” publikuar më 19 maj 2024, aksesuar më 19 korrik 2025. https://boldnews.al/2024/05/19/feja-muslimane-pushtuese-ramkaj-hazizajt-te-te-vij-turp-kerko-falje-publike/ ↩︎
24. Facebook, postim, publikuar më 22 maj 2024, aksesuar më 19 korrik 2025. https://www.facebook.com/permalink.php/?id=100044250408427&story_fbid=1018850682933269 ↩︎
25. Facebook, foto, publikuar më 23 maj 2024, aksesuar më 19 korrik 2025. https://www.facebook.com/photo/?fbid=1007076351420583&set=a.517018417093048 ↩︎
26. Facebook, postim nga Altin Hazizaj, publikuar më 23 maj 2024, aksesuar më 25 gusht 2025. https://www.facebook.com/altinihazizaj/posts/pfbid02TJRsj3xMUSBGWBrzPUofiWdiRisuykhTNjfEcD41A3pmr8JupjpLVLvUhC8RguEel ↩︎
27. Kosovo Online, “Evi Kokalari: From Doubter in Trump’s Inner Circle to Opportunist” (Evi Kokalari: Nga skeptike në rrethin e brendshëm të Trumpit në oportuniste), publikuar më 11 dhjetor 2024, aksesuar më 25 gusht 2025. https://www.kosovo-online.com/en/news/politics/evi-kokalari-trump-critic-his-biggest-supporter-11-12-2024 ↩︎
28. Nada Dosti: Islamophobia in Albania: National Report 2019, në: Enes Bayraklı & Farid Hafez, European Islamophobia Report 2019, Stamboll, SETA, 2020. ↩︎
29. Adem Ferizaj: Islamophobia in Kosovo: National Report 2019, në: Enes Bayraklı & Farid Hafez, European Islamophobia Report 2019, Stamboll, SETA, 2020. ↩︎

/Observer.al/