Dr. Muhamed Abdulkerim esh-Shejh
Falënderimi i takon Allahut, Zotit të botëve. Salavatet dhe selamet qofshin mbi të Dërguarin e Allahut, mbi familjen dhe të gjithë shokët e tij.
Një nga hollësitë e renditjes kuranore është se Kurani i bashkon disa adhurime në një kontekst të vetëm, për të treguar unitetin dhe plotësimin e qëllimeve të sheriatit.
Prej këtyre rasteve është edhe lidhja mes haxhit dhe xhihadit në disa vende të Kuranit. Kjo lidhje ngre një pyetje metodologjike: cila është marrëdhënia mes dy adhurimeve që në pamje të parë duken të ndryshme, por në thelb takohen?
Ky artikull synon të shpjegojë këtë marrëdhënie përmes teksteve kuranore dhe profetike, me argumentim shkencor dhe analizë tefsiri.
Së pari: Haxhi dhe xhihadi në suren El-Bekare
Lidhja e legjislacionit dhe uniteti i qëllimit
Allahu i Lartësuar thotë:
﴿وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ﴾
(El-Bekare, 190)
“Luftoni në rrugën e Allahut ata që ju luftojnë.”
Më pas thotë:
﴿وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ﴾
(El-Bekare, 196)
“Dhe plotësojeni haxhin dhe umren për Allahun.”
Mufesirët kanë vërejtur se ky kalim nga xhihadi te haxhi në të njëjtin kontekst nuk është i rastësishëm. Ai tregon se mes këtyre dy adhurimeve ekziston një lidhje e thellë në qëllim dhe kuptim.
Ibn Kethiri shpjegon se urdhri për ta plotësuar haxhin dhe umren nënkupton dy gjëra:
* sinqeritetin e veprës vetëm për Allahun;
* kryerjen e saj në mënyrën më të plotë dhe të saktë.
Kjo është pikërisht ajo mbi të cilën ndërtohet edhe xhihadi: sinqeriteti për Allahun dhe përkushtimi i plotë në zbatimin e urdhrit të Tij.
Po ashtu, Imam Kurtubiu thekson se fjala:
﴿لِلَّهِ﴾
“Për Allahun”
është tregues i pastërtisë së qëllimit, ndërsa urdhri për ta plotësuar adhurimin tregon se ai duhet të kryhet sipas mënyrës së ligjësuar.
Kjo na mëson se të gjitha adhurimet ndërtohen mbi:
* nënshtrimin ndaj Allahut;
* bindjen ndaj urdhrave të Tij;
* përpjekjen dhe sakrificën për t’i zbatuar ato.
Edhe Imam Taberiu thekson se fjala:
﴿لِلَّهِ﴾
vjen për ta pastruar qëllimin nga çdo interes tjetër dhe për ta bërë adhurimin tërësisht për Allahun.
Prandaj, si haxhi ashtu edhe xhihadi janë shkolla të sinqeritetit, sakrificës dhe dorëzimit ndaj Allahut.
⸻
Së dyti: Haxhi dhe xhihadi në suren Et-Teube
Shërbimi ndaj riteve dhe pozita e imanit e xhihadit
Allahu i Lartësuar thotë:
﴿أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۚ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ﴾
(Et-Teube, 19)
“A e barazoni furnizimin me ujë të haxhinjve dhe kujdesin për Xhaminë e Shenjtë me atë që beson Allahun dhe Ditën e Fundit dhe lufton në rrugën e Allahut? Ata nuk janë të barabartë tek Allahu.”
Ky ajet zbriti si përgjigje ndaj disa mushrikëve që mburreshin me shërbimin e tyre ndaj haxhinjve dhe me kujdesin për Qaben, duke menduar se kjo mjaftonte për t’u dhënë atyre pozitë të lartë.
Kurani ua rrëzoi këtë pretendim duke sqaruar se, megjithëse këto janë vepra të nderuara, ato nuk mund të krahasohen me:
* besimin e vërtetë në Allahun;
* teuhidin;
* xhihadin në rrugën e Allahut.
Ky ajet na mëson se madhërimi i riteve fetare është i rëndësishëm, por ai duhet të mbështetet mbi besimin e saktë dhe gatishmërinë për të mbrojtur fenë.
Dijetarët kanë theksuar se xhihadi pas imanit përfaqëson kulmin e fesë, sepse përmes tij:
* mbrohet e vërteta;
* pengohet padrejtësia;
* ndihmohen të shtypurit;
* ruhen vetë shenjat dhe simbolet e Islamit.
Kështu, Kurani na paraqet një ekuilibër të madh:
Haxhi dhe ritet fetare përfaqësojnë ngritjen dhe shfaqjen e fesë, ndërsa xhihadi përfaqëson mbrojtjen dhe ruajtjen e saj.
Prandaj, nuk mjafton vetëm kryerja e riteve pa kujdesin për mbrojtjen e fesë, ashtu siç nuk mjafton pretendimi për mbrojtjen e fesë pa adhurim dhe përkushtim ndaj Allahut.
⸻
Së treti: Haxhi dhe xhihadi në suren El-Haxh
Bashkimi mes adhurimit dhe sakrificës
Allahu i Lartësuar thotë:
﴿وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ﴾
(El-Haxh, 27)
“Thirri njerëzit për haxh.”
Dhe në të njëjtën sure thotë:
﴿أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا﴾
(El-Haxh, 39)
“U është dhënë leje për të luftuar atyre që sulmohen, sepse u është bërë padrejtësi.”
Ibn Ashuri thekson se surja El-Haxh është një nga suret që përmbledhin themelet e mëdha të fesë.
Dy prej shtyllave më të dukshme në këtë sure janë:
* haxhi;
* xhihadi.
Sepse që të dy kanë të bëjnë me ngritjen dhe shfaqjen e fesë së Allahut.
Ndërsa Imam Fahruddin er-Razi shpjegon se në haxh ka lodhje, sakrificë, largim nga rehatia dhe përballim me vështirësi.
Këto kuptime i ngjajnë gjendjes së muxhahidit, i cili lufton me vetveten, përballon vështirësi dhe sakrifikon për hir të Allahut.
Kjo lidhje bëhet edhe më e qartë në fund të sures, ku Allahu thotë:
﴿وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ﴾
(El-Haxh, 78)
“Përpiquni për Allahun me përpjekjen që i takon Atij. Ai ju ka zgjedhur ju.”
Ky ajet vjen pasi surja ka folur gjatë për:
* haxhin;
* kurbanin;
* madhërimin e shenjave të Allahut;
* ritet e adhurimit.
Kjo renditje kuranore tregon se Islami ndërton umetin mbi dy shtylla:
Ngritjen e fesë me adhurim dhe mbrojtjen e saj me përpjekje e sakrificë.
Po ashtu, fjala:
﴿وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ﴾
nuk kufizohet vetëm në luftën e armatosur.
Ajo përfshin:
* luftën kundër egos;
* rezistencën ndaj pasioneve;
* durimin në adhurim;
* qëndrueshmërinë në të vërtetën;
* përpjekjen për ta ndihmuar fenë e Allahut;
* shërbimin ndaj umetit sipas mundësisë së secilit.
Për këtë arsye, haxhi dhe xhihadi janë përmendur së bashku në Kuran, sepse të dy edukojnë besimtarin me:
sinqeritet, sakrificë, durim, nënshtrim ndaj Allahut dhe gatishmëri për ta mbrojtur fenë e Tij.
Po, vazhdoj. Ajetet dhe hadithet po i sjell edhe në arabisht, edhe në shqip.
Së katërti: Në Sunetin Profetik
Haxhi i pranuar në peshoren e veprave
Nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të, transmetohet se Profeti ﷺ ka thënë:
«إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، ثُمَّ جِهَادٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، ثُمَّ حَجٌّ مَبْرُورٌ»
“Besimi në Allahun dhe të Dërguarin e Tij, pastaj xhihadi në rrugën e Allahut, pastaj haxhi i pranuar.”
Po ashtu, Aishja, Allahu qoftë i kënaqur me të, tha:
«يَا رَسُولَ اللَّهِ، نَرَى الجِهَادَ أَفْضَلَ العَمَلِ، أَفَلَا نُجَاهِدُ؟ قَالَ: لَكُنَّ أَفْضَلُ الجِهَادِ حَجٌّ مَبْرُورٌ»
“O i Dërguari i Allahut, ne e shohim xhihadin si veprën më të mirë. A të mos bëjmë edhe ne xhihad?”
Ai tha: “Për ju, xhihadi më i mirë është haxhi i pranuar.”
Imam Neveviu, Allahu e mëshiroftë, ka komentuar se ky hadith tregon pozitën e madhe të haxhit dhe se ai zë vendin e xhihadit për atë që nuk është i obliguar me xhihad.
Së pesti: Ngjashmëritë mes haxhit dhe xhihadit në tekstet fetare
Pikat e përbashkëta mes haxhit dhe xhihadit shfaqen në disa kuptime të mëdha:
* sinqeriteti dhe zhveshja nga çdo qëllim tjetër përveç Allahut;
* sakrifica me veten ose pasurinë;
* lufta me egon dhe përballimi i vështirësive;
* madhërimi i shenjave të Allahut dhe mbrojtja e fesë.
Ebu Hamid el-Gazali ka theksuar se lufta me egon është themeli i çdo adhurimi. Ky kuptim gjendet si në haxh, ashtu edhe në xhihad.
Së gjashti: Prishja e ekuilibrit në realitetin bashkëkohor
Nëse Kurani ka vendosur një unitet qëllimi mes haxhit dhe xhihadit, atëherë vështrimi i realitetit bashkëkohor tregon një prishje të këtij ekuilibri.
Sot vërehet një kujdes i madh për kryerjen e haxhit dhe umres, ndërsa në anën tjetër ka një dobësi të madhe në kuptimin e kërkesave të xhihadit në kuptimin e tij të gjerë fetar, sidomos në aspektin e përgatitjes dhe mbrojtjes së fesë.
Nga këndvështrimi i qëllimeve të sheriatit, ky çrregullim kuptohet përmes një qëllimi të madh: ruajtjes së fesë, e cila është në krye të pesë domosdoshmërive kryesore.
Ebu Is’hak esh-Shatibiu ka sqaruar se ruajtja e fesë realizohet nga dy anë:
E para është ngritja dhe vendosja e saj, përmes kryerjes së riteve si namazi dhe haxhi.
E dyta është mbrojtja dhe ruajtja e saj, përmes largimit të çdo gjëje që e kërcënon atë me sulm, dobësim ose zhdukje.
Në këtë kuptim, haxhi hyn kryesisht në anën e ngritjes së fesë dhe shfaqjes së saj, përmes madhërimit të riteve dhe ringjalljes së kuptimeve të adhurimit të përbashkët.
Ndërsa xhihadi hyn në anën e mbrojtjes së fesë dhe ruajtjes së saj, përmes largimit të agresionit, mbrojtjes së bashkësisë dhe forcimit të umetit.
Ebu Hamid el-Gazali e ka përforcuar këtë kuptim kur ka sqaruar se qëllimi i sheriatit nga xhihadi është “ruajtja e sistemit të fesë dhe mbrojtja e tij nga çrregullimi”.
Kjo e bën xhihadin plotësues të adhurimeve të tjera, jo diçka të ndarë prej tyre.
Duke u mbështetur në këtë themel, bëhet e qartë se madhërimi vetëm i anës së riteve, si haxhi, pa përfshirë anën e mbrojtjes, si përgatitja dhe ndihma, çon në një mangësi në realizimin e qëllimit të ruajtjes së fesë në tërësinë e saj.
Feja nuk ruhet vetëm duke u kryer në formë rituale. Ajo ka nevojë për forcë që e mbron, vetëdije që e ruan dhe një umet që ngrihet me përgjegjësitë e saj.
Dr. Muhamed Abdul-Kerim
