Thotë Dr. Nexhuan Mahir:
Së fundmi përfundova leximin e librit “Akademia e Errët: Kështu Vdesin Universitetet” të akademikut Peter Fleming, një prej librave më polemikë në kritikën ndaj arsimit të lartë gjatë viteve të fundit.
Fleming nuk e trajton pandeminë COVID-19 si shkakun e rrënimit të universiteteve; përkundrazi, ai e sheh atë si një moment që zbuloi një krizë e cila ishte formuar prej dekadash dhe që nxori në pah brishtësinë e modelit universitar, i cili kishte përqafuar logjikën e tregut në kurriz të misionit të tij shkencor dhe intelektual.
COVID-19… zbuluesi, jo shkaku
Sipas Fleming, pandemia nuk e krijoi krizën, por vetëm e zbuloi atë.
Kur universitetet kaluan me shpejtësi në mësimin tërësisht online për të mbrojtur buxhetet e tyre, u bë e qartë se shumë prej tyre tashmë e trajtonin arsimin më tepër si një shërbim që shitet, sesa si një përvojë intelektuale dhe njerëzore.
Në këndvështrimin e tij, universiteti nuk është më një hapësirë për debat të lirë dhe prodhim të dijes, por një platformë që ofron shërbime arsimore sipas një logjike ekonomike të dominuar nga efikasiteti dhe fitimi.
Nga universiteti te institucioni tregtar
Fleming e përshkruan transformimin e universiteteve moderne si kalimin nga një institucion që i shërben së mirës publike në një institucion të nënshtruar ndaj kritereve të tregut. Kjo shfaqet përmes:
* Dominimit të treguesve të performancës dhe renditjeve ndërkombëtare.
* Fryrjes së administratës ekzekutive dhe burokracisë.
* Varësisë gjithnjë e më të madhe nga të ardhurat dhe financimet.
* Matjes së suksesit me shifra, më shumë sesa me cilësinë e dijes.
Kështu, universiteti është bërë një institucion që drejtohet me logjikën e korporatave, e jo me frymën e institucioneve akademike.
Studenti është klient… profesori është punonjës
Një nga idetë më provokuese të librit është se vetë marrëdhënia arsimore ka ndryshuar.
Studenti nuk shihet më si një kërkues i dijes, por si një “konsumator” që paguan për një shërbim. Kjo i shtyn universitetet të përpiqen ta kënaqin atë nga pikëpamja e marketingut, për të ruajtur reputacionin dhe statistikat e tyre.
Ndërsa profesori universitar ka humbur një pjesë të madhe të pavarësisë së tij. Ai tashmë vlerësohet sipas treguesve të performancës, numrit të punimeve të botuara, numrit të citimeve dhe financimeve që siguron për institucionin, në një kulturë ku motoja është: “Boto ose zhduku.”
Burokracia që e përpiu universitetin
Fleming i kushton një hapësirë të gjerë analizës së rritjes së administratës ekzekutive brenda universiteteve.
Kompetencat e drejtuesve dhe administratorëve janë zgjeruar në dëm të pavarësisë së akademikëve. Vlerësimet periodike të performancës, raportet dhe mbikëqyrja e vazhdueshme janë bërë pjesë e jetës së përditshme të profesorit universitar, deri në atë pikë sa puna administrative shpesh mbizotëron mbi kërkimin shkencor dhe mësimdhënien.
Ana njerëzore e krizës
Libri nuk mjaftohet vetëm me kritikën institucionale, por trajton edhe koston njerëzore të këtyre transformimeve.
Sipas Fleming, mjedisi akademik është bërë më konkurrues dhe më izolues. Janë rritur ndjeshëm nivelet e ankthit dhe të rraskapitjes profesionale (burnout), veçanërisht mes studiuesve të rinj dhe atyre që punojnë me kontrata të përkohshme.
Ai sjell edhe raste prekëse të akademikëve që i dhanë fund jetës së tyre ose pësuan kolaps psikologjik, duke argumentuar se këto nuk janë tragjedi individuale, por simptoma të një krize strukturore brenda universitetit modern.
Një krizë globale… jo vetëm lokale
Gjatë leximit, ajo që më tërhoqi më shumë vëmendjen ishte fakti se shumë prej problemeve që zakonisht i lidhim me universitetet tona nuk janë të kufizuara vetëm në Egjipt apo në Lindjen e Mesme.
Libri tregon se burokracia, pasiguria në punën akademike dhe shndërrimi i arsimit në mall janë bërë dukuri të pranishme edhe në universitetet më prestigjioze të botës, ndonëse me intensitete të ndryshme nga një vend në tjetrin.
A e tepron Fleming?
Megjithëse libri dominohet nga një ton pesimist, shumë studiues e kanë vlerësuar analizën e tij si më tepër realiste sesa të ekzagjeruar, sepse ajo përshkruan transformime që arsimi i lartë po i përjeton realisht.
Megjithatë, ndaj tezës së tij mund të ngrihen disa vërejtje kritike:
* Ai përqendrohet pothuajse tërësisht te aspektet negative dhe u kushton pak vëmendje sukseseve që universitetet vazhdojnë të arrijnë në kërkimin shkencor dhe inovacion.
* Nganjëherë e trajton universitetin tradicional si një model ideal, ndonëse historikisht ai nuk ka qenë një institucion i hapur për të gjithë, por për një kohë të gjatë ka qenë i lidhur me privilegjet klasore dhe racore.
* Shumë prej problemeve që ai analizon nuk janë ekskluzive të universiteteve, por pasqyrojnë transformime më të gjera që ekonomia bashkëkohore kapitaliste ua ka imponuar shumicës së mjediseve të punës.
Universiteti apo kapitalizmi?
Gjatë leximit, një pyetje më shoqëroi deri në faqen e fundit:
A është problemi te vetë universiteti, apo te modeli ekonomik brenda të cilit ai funksionon?
Duket se Fleming ia ngarkon universitetit një pjesë të madhe të përgjegjësisë, por nuk i kushton të njëjtën hapësirë analizës së kontekstit global ekonomik dhe politik.
Mbikëqyrja, presioni për produktivitet, kontratat e përkohshme dhe obsesioni pas treguesve të performancës nuk janë tipare vetëm të botës akademike; ato janë bërë pjesë e logjikës së funksionimit të të gjithë ekonomisë neoliberale.
Në përfundim…
Vlera e vërtetë e këtij libri qëndron në faktin se ai nuk ofron përgjigje përfundimtare, por shtron pyetje që është e vështirë të anashkalohen:
* Cili është funksioni i vërtetë i universitetit?
* A mund të mbetet dija e pavarur nën logjikën e tregut?
* Dhe a është ende e mundur që arsimi i lartë ta rikthejë rolin e tij si një hapësirë e mendimit kritik dhe e reflektimit të lirë?
Mund të mos pajtohemi me disa prej përfundimeve të Fleming-ut, por është e vështirë të mohohet se libri i tij përbën një këmbanë alarmi, që na fton të rimendojmë të ardhmen e universitetit.
Nëse institucionet akademike vazhdojnë të përqafojnë logjikën e tregut si kriterin e tyre të vetëm, rrezikojmë të mos humbasim vetëm institucione arsimore, por edhe një nga hapësirat më të rëndësishme ku shoqëria formon mendimin e saj kritik.
(Dr. Nexhuan Mahir)
