Malik bin Nabi zë një vend të rëndësishëm në historinë e mendimit bashkëkohor islam. Ai nuk ishte thjesht një shkrimtar që paraqiste ide, as një reformator që mjaftohej me diagnostikimin e sëmundjeve të shoqërisë, por ishte autor i një projekti të plotë qytetërimor. Synimi i tij ishte rindërtimi i mendjes së myslimanit mbi bazën e ligjeve hyjnore (suneneve) që qeverisin lëvizjen e historisë, duke e zhvendosur umetin nga preokupimi me pasojat e prapambetjes drejt kërkimit të shkaqeve të saj, dhe nga vëzhgimi i rënies së qytetërimeve drejt zbulimit të ligjeve që përcaktojnë lindjen, lulëzimin dhe shuarjen e tyre.
Ai lindi në Algjeri në vitin 1905, në një kohë kur vendi i tij vuante nën një nga format më të ashpra të kolonializmit vendbanues. U rrit duke parë një komb të cilit i ishte rrëmbyer toka, i ishte luftuar gjuha dhe i ishte vënë në shënjestër feja. Më pas u transferua në Francë, ku studioi inxhinieri dhe u njoh drejtpërdrejt me qytetërimin perëndimor. Ai studioi filozofitë e tij dhe meditoi mbi burimet e fuqisë së tij. Kur u kthye te populli i vet, mendja e tij ishte mbushur me pyetje themelore:
Pse të tjerët përparuan? Pse ne mbetëm prapa? Cilat janë ligjet që i lartësojnë apo i rrëzojnë popujt?
Ai nuk kërkonte përgjigje emocionale dhe as ligjërime që zgjojnë ndjenjat. Përkundrazi, kërkonte ligje të pandryshueshme, sepse ligjet e Allahut mbi ngritjen dhe rënien e qytetërimeve nuk njohin favoritizma dhe nuk përjashtojnë asnjë popull.
Nga kjo lindi ideja e tij më e njohur, e cila u bë boshti i gjithë projektit të tij:
“Kolonializmi nuk krijon një komb të prapambetur aq sa gjen përballë vetes një shoqëri që ka humbur imunitetin e saj qytetërimor dhe është bërë e gatshme për t’u kolonizuar.”
(Koncepti i “pranueshmërisë për kolonizim”.)
Me këtë ai nuk synonte ta shfajësonte kolonizatorin për krimet e tij. Përkundrazi, dëshironte ta çlironte mendjen e myslimanit nga kultura e fajësimit të vazhdueshëm të faktorëve të jashtëm për çdo dështim dhe ta drejtonte atë drejt reformimit të vetvetes. Sepse një popull që nuk e pranon burimin e dobësisë brenda vetes nuk mund ta ndërtojë të ardhmen, sado të ndryshojnë rrethanat.
Nga kjo pikënisje ai dha një përkufizim tepër të thellë të qytetërimit. Ai nuk e konsideronte qytetërimin si bollëk pasurie, shumicë fabrikash apo zhvillim të thjeshtë teknologjik. Sipas tij, qytetërimi është fryt i ndërveprimit të tre elementeve:
* Njeriu
* Toka
* Koha
këto bashkohen dhe marrin jetë nga ideja fetare, e cila i jep njeriut misionin e tij, kohës vlerën e saj dhe tokës funksionin e saj.
Prandaj, qytetërimi nuk është thjesht grumbullim material, por para së gjithash është një njeri që mbart një ide, jeton për një qëllim dhe e drejton energjinë e tij drejt ndërtimit.
Për këtë arsye beteja e tij e vërtetë ishte me botën e ideve, sepse idetë formojnë njeriun, ndërsa njeriu ndërton qytetërimin. Ai besonte se popujt që jetojnë me ide janë të aftë të ringjallen, pavarësisht krizave që kalojnë. Ndërsa kur shoqëritë fillojnë të sillen rreth individëve ose fundosen në grumbullimin e “gjërave”, ato e humbin gradualisht aftësinë krijuese dhe shndërrohen në konsumues të asaj që prodhojnë të tjerët.
Për këtë arsye ai i kushtoi kulturës një rëndësi të jashtëzakonshme. Ai nuk e shihte atë si një zbukurim intelektual, por si mjedisin ku formohet personaliteti, rrënjosen vlerat dhe ndërtohet rrjeti i marrëdhënieve shoqërore. Ai theksonte se fuqia e një shoqërie nuk matet me numrin e banorëve të saj, por me forcën e lidhjeve që i bashkojnë ata. Sipas tij, qytetërimi fillon të shembet në ditën kur copëtohet struktura morale dhe shoqërore, edhe nëse ndërtesat dhe zhvillimi i jashtëm mbeten ende në këmbë.
Duke qenë se e shihte rilindjen si një proces gradual dhe të akumuluar, ai kishte respekt të madh për përpjekjet e Shoqata e Dijetarëve Myslimanë Algjerianë, veçanërisht për Abdul Hamid bin Badis dhe Muhamed el-Beshir el-Ibrahimi. Ai e kuptonte se këta dijetarë e shpëtuan identitetin algjerian nga shkrirja në projektin e frankofonizimit, ruajtën fenë, gjuhën dhe vetëdijen e popullit dhe i rikthyen besimin në fenë dhe historinë e tij.
Megjithatë, sipas tij kjo ishte vetëm fillimi i rrugës, jo fundi i saj. Rikthimi i identitetit është kusht për rilindjen, por nuk është vetë rilindja. Pas kësaj duhet kaluar në ndërtimin e qytetërimit, formimin e njeriut produktiv, kulturës vepruese dhe institucioneve që mbajnë misionin.
Prandaj, projekti i Malik bin Nebit nuk ishte një shkëputje nga shkolla e Ibn Badisit, por një vazhdim i natyrshëm i saj. Nëse shkolla e Ibn Badisit kishte për detyrë ringjalljen e umetit dhe mbrojtjen e identitetit të tij islam, atëherë Malik bin Nebi u përpoq t’i përgjigjej pyetjes:
Si mund të shndërrohet ky identitet në një forcë qytetërimore që e ndërton sërish historinë?
Idetë e tij nuk mbetën vetëm në faqet e librave. Në Algjeri ato u bënë një nga burimet më të rëndësishme të asaj që më vonë u quajt “Rryma e Ndërtimit Qytetërimor”, një drejtim që u përpoq të bashkonte trashëgiminë reformuese të Shoqatës së Dijetarëve Myslimanë me analizën e thellë qytetërimore të Malik bin Nebit dhe të ndërtonte një projekt reformues të mbështetur në veçoritë e shoqërisë algjeriane, në vend të kopjimit të përvojave të importuara. Për këtë arsye, në literaturën algjeriane ky orientim lidhet me konceptin e “algjerianizimit”, domethënë rrënjosjen e projektit islam në realitetin kombëtar, duke ruajtur njëkohësisht referencën e tij të përgjithshme islame.
Ndikimi i këtij projekti nuk u kufizua vetëm në Algjeri. Librat e tij u përhapën në universitete, qendra studimore dhe qarqe intelektuale në shumë vende të botës islame. Shumë studiues dhe thirrës islamë u ndikuan nga mendimi i tij, sepse ai ofronte një lexim ndryshe të historisë së umetit: një lexim që nuk mjaftohet me vajtimin për të kaluarën dhe as me shkëmbimin e akuzave, por fton në kuptimin e ligjeve që qeverisin historinë dhe në rindërtimin e njeriut përpara ndërtimit të qytetërimit.
Megjithatë, drejtësia shkencore kërkon që Malik bin Nebi të lexohet ashtu siç lexohen të gjithë mendimtarët e mëdhenj: të përfitohet nga analizat e tij të thella qytetërimore, të diskutohen ixhtihadet e tij për të cilat studiuesit mund të kenë mendime të ndryshme dhe pikëpamjet e tij të peshohen në dritën e Kuranit, Sunetit dhe kuptimit të objektivave të Sheriatit. Sepse pagabueshmëria i takon vetëm shpalljes hyjnore. Ndërsa mendimtarët njihen për vlerat e tyre, përpjekjet e tyre vlerësohen dhe gabimet e tyre nuk e fshijnë meritën e tyre, as merita e tyre nuk e pengon shqyrtimin kritik të mendimeve që kanë nevojë për rishikim apo zhvillim.
Ndoshta trashëgimia më e madhe që Malik bin Nebi i lë lexuesit të tij është ta mësojë se rilindja nuk është një slogan politik, as një entuziazëm kalimtar dhe as grumbullim projektesh, por është:
* ndërtimi i njeriut,
* çlirimi i mendimit,
* ndërtimi i kulturës,
* ringjallja e ndërgjegjes,
* dhe lidhja e lëvizjes së shoqërisë me ligjet e pandryshueshme të Allahut.
Nëse këto themele janë të shëndosha, qytetërimi lind edhe kur burimet janë të pakta. Nëse ato shemben, atëherë as pasuria, as institucionet dhe as sloganet nuk mund ta shpëtojnë një komb.
Kështu, Malik bin Nebi mbetet një nga ata njerëz që nuk i shtuan bibliotekës së umetit vetëm libra, por i shtuan edhe një mënyrë të re të të menduarit dhe zgjuan një pyetje që do të mbetet gjithmonë aktuale, për sa kohë umeti kërkon rrugën e tij:
Si ta ndërtojmë njeriun që ndërton qytetërimin?
E Allahu ka urtësi të pafundme në krijimin e Tij.
Hasan Abbas
