(Pjesa e parë)
Për afro gjysmë shekulli sa është mosha e tensionit të ndërprerë mes Perëndimit dhe regjimit që mori pushtetin në Iran në vitin 1979 Ngushtica e Hormuzit është një nga termat që del në pah sa herë tensioni arrin kulmin.
Sa i përket luftës së fundit ose më mirë asaj aktuale që shpërtheu më 28 shkurt dhe ende nuk ka marrë fund, ngushtica ka hyrë në një fazë të re, pasi është bërë elementi më i spikatur në luftën që Irani po zhvillon kundër Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit.
Ndoshta sot nuk ka mbetur njeri në botë që të mos e dijë rëndësinë e kësaj ngushtice, nëpër të cilën kalon afro 20% e furnizimeve botërore të energjisë. Qoftë vendi yt eksportues apo importues nafte përmes kësaj rruge, ai ndikohet domosdoshmërisht nga çfarë ndodh aty, sepse kjo prek rrjedhën e furnizimit dhe për rrjedhojë çmimet, të cilat ndikojnë pothuaj në çdo mall dhe shërbim.
Në luftën aktuale bota u befasua kur kërcënimi i përsëritur iranian për mbylljen e Ngushticës së Hormuzit, nëse sulmohet, u bë realitet kësaj here. Ngushtica u mbyll vërtet për disa ditë, dhe Irani nisi të flasë për vendosjen e tarifave të kalimit në këtë rrugë ujore, brigun verior të së cilës e mbikëqyr vetë, ndërsa brigun jugor e mbikëqyr Sulltanati i Omanit.
Dje, të shtunën, Garda Revolucionare Iraniane konfirmoi se:
“Kontrolli mbi Ngushticën e Hormuzit dhe ruajtja e efektit të saj pengues kundër SHBA-së dhe mbështetësve të Shtëpisë së Bardhë në rajon, është strategji e palëkundur për Teheranin.”
Në anën tjetër, ministri amerikan i luftës Pete Hegseth, të premten deklaroi se bllokada amerikane ndaj Iranit po zgjerohet në shkallë globale, dhe se:
“Asnjë anije nuk lejohet të lundrojë nga Hormuzi drejt asnjë vendi në botë pa lejen e marinës amerikane.”
Hegseth foli edhe për efektin e bllokadës, duke thënë se ajo ka shkaktuar paralizë të madhe në aftësinë tregtare të Iranit, dhe se marina amerikane deri tani ka kthyer mbrapsht 34 anije nga Ngushtica e Hormuzit.
Ndërkohë, shefi i Shtabit të Përbashkët Amerikan, gjenerali Dan Caine, deklaroi se SHBA vazhdon të vendosë rrethim të rreptë mbi portet iraniane, dhe do ta zbatojë atë ndaj çdo anijeje, pa përjashtim.
Mbytje e dyfishtë
Ky kufizim ndaj një rruge jetike lundrimi la menjëherë pasoja:
* rritje të çmimeve të energjisë
* frikë të madhe sidomos te shtetet që varen nga nafta dhe gazi i Gjirit Arab.
Por bota mori shpejt një goditje tjetër: kësaj here nga SHBA, e cila shpalli bllokadë ndaj porteve iraniane dhe ndalim të hyrjes apo daljes së anijeve prej tyre.
Pra, mbytja u bë e dyfishtë.
Anijet që dikur rrëshqisnin në ujërat mes Gjirit Arab dhe Detit të Omanit, tashmë janë peng:
* ose e mbylljes iraniane
* ose e bllokadës amerikane.
Dhe nëse ndërmjetësimet nuk arrijnë ta ndalin këtë luftë, bota mund të përballet me një konflikt të zymtë ku të dy palët presin kush do të bërtasë i pari.
Për vendet e tjera kjo do të thotë të vuajnë jo nga një pengesë, por nga dy:
1. mbyllja iraniane e Hormuzit dhe raportet për mina në ujërat e tij
2. bllokada amerikane që e ka kthyer bregdetin e gjatë iranian në zonë të ndaluar ndërkombëtare, nën mbikëqyrjen e flotave ushtarake.
Si pasojë, numri i anijeve që kalojnë Hormuzin ra nga rreth 135 anije në ditë, në më pak se 10.
Një analizë e publikuar nga Bloomberg tregon se Irani, pavarësisht dobësisë së flotës së vet, ka arritur të imponojë kontroll përmes:
* kërcënimit ndaj anijeve
* minimit të ujërave
* ndërhyrjeve në sistemet e navigimit
* dhe vendosjes së tarifave kaluese.
Në ditët e fundit, Irani dhe SHBA kanë shkëmbyer njoftime për ndalim ose sekuestrim anijesh të palës tjetër.
Amerika dhe Irani… kush e ka frymën më të gjatë në betejën e bllokadës dhe mbylljes?
(Pjesa e dytë)
Çfarë thotë e drejta ndërkombëtare?
Ky realitet i dyfishtë e ka vënë industrinë ndërkombëtare të lundrimit përballë zgjedhjeve pothuaj të pamundura:
* ose t’u bindet presioneve të Uashingtonit dhe të rrezikojë humbjen e qasjes në porte,
* ose të përballet me kërcënimet iraniane, si motovedetat e shpejta dhe minat detare.
Në këtë situatë të ndërlikuar, “liria e lundrimit” nuk duket më si koncept juridik i mbrojtur nga konventat e Kombeve të Bashkuara, por si monedhë pazari në tregun e shantazhit strategjik.
Me fjalë të tjera, liria e lundrimit është shndërruar nga “e drejtë natyrore” në “peng politik.”
Sipas së drejtës ndërkombëtare, liria e lundrimit është parim themelor.
Konventa e OKB-së për të Drejtën e Detit nuk lejon vendosje tarifash mbi vetë të drejtën e kalimit, por vetëm tarifa për shërbime të caktuara si:
* pilotazh detar
* shërbime portuale
* ndihmë navigimi
dhe kjo pa diskriminim mes anijeve.
Ligji bën dallim mes:
* ngushticave natyrore
* kanaleve artificiale.
Tarifat zakonisht aplikohen në kanale si:
* Suezi
* Panamaja
kurse ngushticat natyrore, si Hormuzi, i nënshtrohen rregullave që garantojnë kalim të lirë.
Hormuzi… një kalim që nuk ndahet më dysh
Rreziku i jashtëzakonshëm i Ngushticës së Hormuzit qëndron se ajo është si një pikë gjeografike mbytjeje (chokepoint) për të cilën nuk ka alternativë reale afatshkurtër.
Nëpër këtë korridor të ngushtë kalojnë rreth 21 milion fuçi nafte në ditë, afro një e pesta e konsumit botëror.
Por rëndësia e saj nuk kufizohet vetëm te “ari i zi”.
Ngushtica është:
* porta e vetme e vendeve arabe të Gjirit për importe bazike
* rruga kryesore për materiale ndërtimore
* arteria kryesore e eksporteve të gazit natyror të lëngshëm.
Prej tij varen termocentrale në:
* Evropë
* Azi Lindore
sidomos:
* Japoni
* Kore e Jugut.
Çdo ndërprerje afatgjatë e lundrimit në Hormuz nuk nënkupton vetëm rritje të çmendur çmimesh, por:
* paralizë të makinerisë industriale globale
* errësirë energjetike për kryeqytete të mëdha
* goditje që sistemet politike të brishta mund të mos e përballojnë.
Përveç kësaj:
* tregu i transportit detar është tronditur
* sigurimet janë shtrenjtuar ndjeshëm
* zinxhirët e furnizimit janë çrregulluar.
Çfarë thotë Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë?
Sipas deklaratës së Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, ndërprerja e trafikut në Hormuz ka nxjerrë nga tregu afro 20% të furnizimit global me gaz të lëngshëm, duke shkaktuar rritje të forta çmimesh.
Raporti tremujor i agjencisë tha:
“Çrregullimi i lundrimit në Hormuz që prej fillimit të marsit ka krijuar një pasiguri të paprecedentë.”
Raporti shton se pritshmëritë e tregut global të gazit kanë ndryshuar rrënjësisht për shkak të konfliktit në Lindjen e Mesme.
Pasojat:
* tronditje furnizimi
* vonesa në valën e re të LNG-së
* rritje çmimesh në Azi dhe Evropë në nivelet më të larta që prej janarit 2023
* tkurrje të kërkesës.
Agjencia parashikon gjithashtu:
* ngadalësim të rritjes së furnizimit
* vonesë dyvjeçare të zgjerimit global të LNG-së
* pasoja nga dëmtimi i infrastrukturës së gazit në Katar.
Nga ana tjetër, ish-këshilltari amerikan Richard Westerdale vuri në dukje edhe rritjen e çmimit të karburantit të avionëve:
nga 85–90 dollarë për fuçi
në 150–200 dollarë, me disa tregje që e tejkaluan edhe këtë.
A ekzistojnë alternativa reale?
Pyetja që rikthehet në çdo krizë:
A mund ta anashkalojë bota Hormuzin?
Përgjigjja e shkurtër:
Jo plotësisht.
Ka vetëm alternativa të pjesshme:
1. Tubacionet tokësore
Disa vende të Gjirit kanë investuar në tubacione që çojnë naftën drejt porteve jashtë Hormuzit, drejt:
* Detit të Kuq
* Detit Arabik.
Por ato nuk përballojnë gjithë volumin e eksporteve.
2. Rezervat strategjike
Vende si:
* Kina
* Bashkimi Evropian
kanë rezerva energjie që mund të përdoren përkohësisht.
Por nuk janë zgjidhje e përhershme.
3. Diversifikimi energjetik
Kalimi drejt:
* energjive të rinovueshme
* gazit nga rajone të tjera
ndihmon, por është zgjidhje afatgjatë, jo për krizë urgjente.
4. Rrugë të tjera detare
Nuk ekziston korridor detar alternativ që ta kryejë të njëjtin funksion me të njëjtën efikasitet.
Gjeografia këtu është vendimtare.
Hormuzi nuk zëvendësohet lehtë.
Amerika dhe Irani… kush e ka frymën më të gjatë në betejën e bllokadës dhe mbylljes?
(Pjesa e tretë – përfundimi)
Bllokada… kur i drejtohen shtetet asaj?
Bllokada është mjet i vjetër në konfliktet ndërkombëtare, por sot është zhvilluar nga ndalim i thjeshtë ushtarak i anijeve në një sistem të ndërlikuar që përfshin:
* sanksione financiare
* kufizime transporti
* ndalim sigurimesh
* izolim portesh
* ndjekje të ndërmjetësve tregtarë.
Zakonisht shtetet i drejtohen bllokadës për të:
1. Dobësuar kundërshtarin pa luftë të drejtpërdrejtë.
2. Rritur koston e politikave të tij.
3. Detyruar palën tjetër të negociojë.
4. Zvogëluar burimet e saj financiare.
5. Shfaqur forcë me sa më pak humbje njerëzore.
Prandaj bllokada quhet nganjëherë:
“alternativë e luftës.”
Por mund të bëhet edhe hyrje në luftë, nëse dështon.
Kush bërtet i pari?
Pyetja më intriguese është:
Kush do ta ndiejë dhimbjen i pari nëse përshkallëzimi vazhdon?
Për SHBA-në:
Uashingtoni mund të mos jetë më i dëmtuari drejtpërdrejt nga mungesa e furnizimeve, por do të ndikohet nga:
* rritja globale e çmimeve të energjisë
* tronditja e tregjeve financiare
* presioni politik i brendshëm nga inflacioni
* kostoja e mbrojtjes së lundrimit dhe e përhapjes ushtarake.
Për Iranin:
Irani përballet me presion të madh nëse bllokada e porteve shtrëngohet:
* tregtia e jashtme vihet nën presion
* valuta e huaj dobësohet
* eksportet goditen
* ekonomia e brendshme lodhet.
Një përshkallëzim i gjatë mund ta rëndojë rëndë vendin.
Po palët e treta?
Në realitet, mund të mos jenë as SHBA as Irani humbësit më të mëdhenj, por palë të treta:
Kina
Si importues gjigant energjie.
Bashkimi Evropian
Që tashmë vuan nga ndjeshmëritë energjetike dhe inflacioni.
Vendet në zhvillim
Që importojnë karburante.
Vendet e Gjirit
Nëse eksportet bllokohen.
Prandaj ndoshta nuk bërtet njëra palë e para.
Mbase bërtet e gjithë bota.
A do lëvizin Kina dhe Evropa?
Çdo ndërprerje e gjatë e lundrimit me shumë gjasë do të shtyjë fuqitë e mëdha drejt ndërhyrjes politike.
Kina
Ka interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Gjirit.
Mund të:
* ndërmjetësojë
* ushtrojë presion diplomatik
* kërkojë ulje tensioni.
Evropa
E di që një krizë e re energjie do godiste:
* çmimet
* industrinë
* rritjen ekonomike.
Prandaj me gjasë do shtyjë fort drejt diplomacisë.
Fuqi të tjera
Mund të shfaqen role edhe për:
* Indinë
* Japoninë
* importues të tjerë të mëdhenj.
Sepse interesat e tyre lidhen me lirinë e lundrimit.
Gjiri nuk përballon luftë të gjatë korridoresh
Problemi është se konfliktet detare nuk mbeten të kufizuara gjeografikisht.
Një:
* plumb
* tanker i ndalur
* rritje e papritur e naftës
mund të trondisë tregjet globale brenda orësh.
Prandaj logjika e:
* bllokadës
* mbylljes
edhe nëse duket mjet presioni, mbart rrezik për të gjithë.
Ekonomia botërore sot është:
* më e ndërlidhur
* më pak e aftë të durojë goditje zinxhirore.
Gjiri Arab — e me të bota — qëndron para një ekuacioni shumë delikat:
nga njëra anë karta e mbylljes e pengimit,
nga tjetra karta e bllokadës.
Edhe pse ekzistojnë alternativa të pjesshme për Hormuzin, ato nuk e kompensojnë rëndësinë e tij.
Prandaj zgjidhja e vërtetë mbetet:
politike, jo gjeografike.
Ulje tensioni.
Menaxhim rivaliteti.
Jo kthim i korridoreve detare në fusha përplasjeje.
Përfundimi
Në një botë që jeton nga rrjedha e mallrave dhe energjisë:
hapja e korridoreve është shumë më pak e kushtueshme sesa testimi se kush reziston më gjatë nën bllokadë ose mbyllje.
Ditët e fundit kanë treguar se:
* “bllokada” amerikane
* dhe “mbyllja” iraniane
mund të jenë më shumë se taktika ushtarake.
Për shumë vëzhgues, ato janë një kumar i madh me stabilitetin global.
Dhe kur puna arrin këtu:
nuk ka fitues të vërtetë.
Madje mund të mos ketë as të shpëtuar të vërtetë nga pjesa tjetër e botës përballë pasojave të kësaj mbytjeje të dyfishtë të arteries më të famshme detare të ditëve tona.
Fuqitë e mëdha mund të imponojnë sanksione.
Shtetet rajonale mund të kërcënojnë korridoret.
Por askush nuk kontrollon plotësisht pasojat e kaosit sapo ai nis.
Prandaj Gjiri Arab ka më shumë nevojë për:
* marrëveshje sigurie sesa për
* demonstrime force.
Sepse kostoja e mirëkuptimit është gjithmonë më e vogël se kostoja e mbytjes së ndërsjellë.
