Me zgjerimin e luftës ndaj Iranit, pasojat e saj nuk mbetën më të kufizuara në fushat e betejës, por u shtrinë shpejt në ekonominë globale. Tregjet e energjisë, zinxhirët e furnizimit dhe lundrimi ndërkombëtar kanë filluar të ndikohen qartë, gjë që pasqyron faktin se luftërat moderne riformësojnë hartat e fitimeve dhe humbjeve larg fushëbetejës.
Në këtë kontekst, pyetja më e rëndësishme nuk është më se kush fiton ushtarakisht, por kush mban koston ekonomike të luftës dhe kush i korr fitimet në prapaskenë, sepse çdo përshkallëzim ushtarak hap paralelisht një betejë tjetër në tregjet e energjisë, transportit dhe industrive ushtarake.
Përmes ekranit interaktiv, Salam Khadr paraqiti një pamje fillestare të këtyre pasojave, duke shpjeguar se ndikimi ekonomik i luftës lidhet kryesisht me ngushticat detare jetike në Lindjen e Mesme, në krye të të cilave janë Ngushtica e Hormuzit, Bab el-Mandeb dhe Kanali i Suezit.
Salam Khadr thekson se tensioni ushtarak ka shtyrë një numër kompanish globale të transportit detar të shmangin kalimin nëpër këto korridore, duke zgjedhur rrugë më të gjata përmes Kepit të Shpresës së Mirë në Afrikën e Jugut, gjë që rrit kohën e udhëtimeve detare dhe rrit koston e transportit.
Afrika ndikohet nga kriza
Edhe ekonomitë larg konfliktit kanë filluar të ndiejnë efektet e krizës. Afrika, e cila mbështetet në aeroportet e Lindjes së Mesme si një nyje lidhëse me Evropën, po përballet me vështirësi në lëvizjen e transportit ajror dhe eksportin e produkteve bujqësore.
Afrika konsiderohet ndër më të prekurat nga përshkallëzimi, pasi kontinenti mbështetet në masë të madhe në aeroportet e Lindjes së Mesme si pikë tranziti drejt Evropës, dhe eksportet e saj bujqësore kalojnë ajrisht përmes hapësirës ajrore të rajonit, gjë që kërcënon tregtinë dhe rrit kostot e transportit.
Salam Khadr shton se disa vende afrikane prodhuese të naftës mund të përfitojnë më vonë nga rritja e çmimeve, por humbjet e drejtpërdrejta në transport dhe tregti duken më urgjente në afatin e afërt.
Rreziku i tensionit në Ngushticën e Hormuzit qëndron në rëndësinë e saj jetike për ekonominë globale, pasi përmes saj kalon rreth 20% e naftës së prodhuar në botë, përveç 25% të naftës që transportohet me anije në botë.
Rëndësia e ngushticës nuk kufizohet vetëm te energjia; përmes saj kalon gjithashtu rreth 30% e tregtisë së plehrave bujqësore, si dhe afërsisht 60% e squfurit të prodhuar globalisht që shkon drejt tregjeve industriale.
Më të prekurit nga kriza
Këto të dhëna bëjnë që vende të mëdha industriale si Japonia, Koreja e Jugut dhe India të jenë ndër më të prekurat nga kriza, për shkak të varësisë së industrive të tyre nga nafta e Lindjes së Mesme.
India tashmë është detyruar të rrisë blerjet e naftës ruse për të kompensuar pengesat në furnizimet nga rajoni, gjë që i ka dhënë Rusisë mundësi të forcojë pozicionin e saj në tregun global të energjisë.
Në një lexim më të gjerë të këtyre ndryshimeve, akademiku dhe eksperti për politikat e Lindjes së Mesme Dr. Mahjoub Al-Zweiri thotë se lufta që nga fillimi i saj ka konsoliduar atë që ai e quan “strategjia e rritjes së kostos”.
Al-Zweiri thotë se Izraeli u përpoq të rrisë koston për Iranin pas ngjarjeve të 7 tetorit 2023, ndërsa Teherani u përgjigj me kërcënime për mbylljen e Ngushticës së Hormuzit, gjë që do të thotë transferimin e kostos ekonomike te e gjithë bota.
Ai shton se kjo ekuacion e ka bërë konceptin e fitimit dhe humbjes më kompleks, sepse ndikimi i luftës nuk kufizohet më vetëm te palët ndërluftuese, por shtrihet në ekonominë globale dhe zinxhirët ndërkombëtarë të furnizimit.
Eksperti gjithashtu konsideron se Rusia është ndër përfituesit më të mëdhenj të krizës, pasi ka forcuar eksportet e saj të naftës duke përfituar nga një përjashtim i përkohshëm që i lejoi Indisë të blejë naftë ruse pavarësisht sanksioneve.
Po ashtu Kina ka përfituar duke vazhduar importimin e naftës iraniane gjatë luftës, në një kohë kur shumica e tregjeve globale shmangnin furnizimet që vinin nga Irani.
Ndërkohë, ekonomitë evropiane po përballen me presione në rritje për shkak të çrregullimeve në tregjet e energjisë, gjë që i ka shtyrë vende si Gjermania dhe Franca të bëjnë presion për ndalimin e luftës nga frika e një inflacioni më të gjerë ekonomik.
Ndjeshmëria e Ngushticës së Hormuzit
Në një analizë tjetër, gazetari Mahmoud Al-Kan paraqiti përmes ekranit interaktiv një pamje të tensionit në Ngushticën e Hormuzit, duke shpjeguar se ky korridor detar përbën arterien më të rëndësishme të transportit të energjisë në rajon.
Gjerësia e ngushticës është rreth 80 kilometra, por korridoret e përshtatshme për kalimin e tankerëve të mëdhenj të naftës nuk kalojnë 10 kilometra në secilin drejtim, gjë që e bën lundrimin aty shumë të ndjeshëm ndaj çdo përshkallëzimi.
Sulmet ndaj anijeve të ndryshme në rajon kanë çuar në ndërprerjen e një pjese të trafikut detar, mes frikës nga mina detare, megjithëse një tanker turk i naftës i quajtur “Rozana” arriti të kalojë ngushticën pas koordinimit me palën iraniane.
Ekonomikisht, kostoja nuk kufizohet vetëm në çrregullimin e energjisë; përshkallëzimi ka çuar gjithashtu në rritjen e kostove të transportit dhe sigurimit, si dhe në pengimin e tregtisë globale.
Në këtë kontekst, Hatem Ghandeer, shefi i departamentit ekonomik në Al Jazeera, shpjegon se luftërat moderne karakterizohen nga kosto shumë të larta financiare për shkak të varësisë së tyre nga avionët, raketat dhe sistemet ushtarake të avancuara.
Vlerësimet tregojnë se lufta mund t’i kushtojë Shteteve të Bashkuara nga 40 deri në 100 miliardë dollarë nëse zgjat, ndërsa java e parë e operacioneve ushtarake kushtoi rreth 11.3 miliardë dollarë, me pritje për financim shtesë që mund të arrijë në 50 miliardë dollarë.
Në Izrael, vlerësimet e Ministrisë së Financave tregojnë humbje ekonomike prej rreth 3 miliardë dollarësh në javë për shkak të ndalimit të aktiviteteve ekonomike, ndërsa buxheti ka nevojë për mbështetje shtesë prej rreth 13 miliardë dollarësh.
Megjithatë, pavarësisht kësaj kostoje të madhe, disa sektorë shfaqen si përfituesit më të mëdhenj nga përshkallëzimi, veçanërisht industria ushtarake dhe energjia.
Aksionet e kompanisë Lockheed Martin, prodhuese e avionëve ushtarakë, u rritën me rreth 4%, ashtu si edhe aksionet e kompanisë RTX, prodhuese e raketave Patriot. Ndërkohë aksionet e kompanive të mëdha të naftës u rritën rreth 1%, ndërsa aksionet e kompanive amerikane të naftës shale u rritën me rreth 10%.
Nga Uashingtoni, analisti i lartë politik dhe ekonomik Lawrence Freeman thotë se financimi i luftës vjen kryesisht nga fondet e shpenzimeve të miratuara nga Kongresi amerikan, gjë që do të thotë rritje të huamarrjes shtetërore.
Freeman thekson se tatimpaguesit në Shtetet e Bashkuara janë ata që në fund do të mbajnë koston reale të luftës, qoftë përmes rritjes së borxhit publik, qoftë përmes inflacionit dhe rritjes së çmimeve të karburantit.
Burimi: Al Jazeera.
