“Epstein”, ai që demaskoi “superioritetin moral” perëndimor

Shfaqja e Trump, Clinton dhe Gates në një seri të re fotografish të Epsteinit
Pamje nga droni e ishullit Little St. James, një pronë private që i përkiste dikur financierit të ndjerë Jeffrey Epstein, e shitur më vonë nga trashëgimtarët e tij për të shlyer detyrimet gjyqësore. Ishujt Virgjër, SHBA, 29 nëntor 2025. REUTERS/Marco Bello.
Nga: Osama Safar Publikuar më: 02.02.2026
Kur shpërthen një krim i përmasave të tilla si çështja “Jeffrey Epstein” — nga e cila së fundmi u bënë publike rreth tre milionë dokumente konfidenciale — ai nuk duhet të etiketohet vetëm me emrin e Epsteinit. Kjo për arsye se çështja tejkalon ekzekutorët e saj, të cilët janë të shtrirë në të gjitha institucionet shkencore, politike e kulturore perëndimore, si dhe në pallatet mbretërore evropiane. Madje, ajo i tejkalon edhe viktimat, duke prekur diçka shumë më të rrezikshme.
Ky “skandal i qytetërimit perëndimor” ngre pikëpyetje të shumta dhe i shtyn të gjithë të pyesin: A është kjo që po shohim thjesht fytyra e fshehur e një sistemi amoral, të cilën njerëzit e thjeshtë nuk e shihnin dot, apo jemi përpara një kthese historike që ka tjetërsuar natyrën e vetë moralit?
“Bomba e krimeve bërthamore”, siç po quhet skandali “Jeffrey Epstein”, dëshmon për qindra apo mijëra krime të kryera për vite me radhë nën sytë e organeve mbikëqyrëse dhe gjyqësore. Kjo gjë nxjerr në plan të parë pyetjen: Si arritën këto krime të mbijetonin brenda sistemit moral perëndimor?
Premtimi i modernitetit dhe imazhi ideal
Projekti i modernitetit perëndimor iu prezantua botës fillimisht përmes dimensionit të tij moral; aspekti teknik erdhi më pas. Në zemër të këtij projekti qëndronte ideja se njeriu është qendra e vlerave. Perëndimi u frymëzua nga John Locke, i cili shkroi mbi të drejtat natyrore që i paraprijnë autoritetit, dhe nga Immanuel Kant, i cili formuloi idenë se qëllimi suprem është dinjiteti njerëzor dhe se morali buron nga detyrimi për ta respektuar njeriun si qenie. Ndërsa John Stuart Mill e përcaktoi lirinë si kushtin e domosdoshëm për triumfin e së vërtetës.
Mbi këtë sfond filozofik u ndërtua një imazh ideal i një sistemi moral që premtonte transparencë, mburrej me shtetin e së drejtës dhe pretendonte si vlerë kryesore aftësinë për të korrigjuar gabimet nga brenda. Sloganet si “Askush nuk është mbi ligjin” dhe “Institucionet janë më të forta se individët” u shndërruan në kulturë të përgjithshme.
Megjithatë, pa kaluar as dy dekada nga shekulli XX, ky premtim u avullua. Pasuan transformime të mëdha si dy luftërat botërore dhe rritja e sistemeve totalitare. Më vonë, Lufta e Ftohtë gërshetoi diskursin e vlerave me logjikën e forcës. Me përfundimin e saj, neoliberalizmi u bë dominues: fuqia e parasë u rrit, pesha e shtetit përballë tregut ndryshoi dhe kufijtë midis asaj që është morale dhe asaj që është e dobishme filluan të gërryhen.
Aleanca e parasë dhe dijes
Projekti perëndimor i dha dijes një autoritet moral pothuajse absolut që kur Francis Bacon shkroi thënien e tij të famshme “Dija është fuqi”. Por kjo “fuqi” nuk ishte gjë tjetër veçse aftësia për të organizuar botën dhe për të përmirësuar kushtet e jetesës.
Universitetet dhe qendrat kërkimore fituan një status të lartë simbolik, si institucione që nuk prodhojnë vetëm të vërtetën, por i japin legjitimitet moral kujtdo që u qëndron pranë. Në këtë kontekst, paraja kishte vetëm një funksion: “mbështetjen”. Kjo mbështetje nuk u prezantua kurrë në diskursin publik si mjet për të blerë ndikim apo kontroll.
Katastrofa nuk ishte thjesht prania e parasë pranë dijes, por lehtësia me të cilën kjo “mbështetje” u shndërrua në një mjet për “pastrimin” e figurës së donatorëve, veçanërisht kur financimi shoqërohej me një gjuhë të lartë humane nën motot “në shërbim të shkencës” apo “në dobi të njerëzimit”.
Siç shkruante sociologu francez Pierre Bourdieu, kapitali simbolik është i aftë të “shndërrojë forcën në legjitimitet dhe dominimin në pranim”. Skandali nuk ekspozoi vetëm keqpërdorimin e dijes, por rënien e aftësisë së saj kritike përballë një rrjeti influence që e përdor gjuhën e moralit si mburojë.
Nga tronditja te dyshimi
Tronditja që shkaktoi çështja “Epstein” nuk ishte thjesht morale, por narrative. Publiku, i ushqyer gjatë me tregimin se bota qeveriset nga institucione transparente dhe ligje të barabarta, u gjend para fakteve që nuk përputheshin me këtë narrativë.
Filozofi Paul Ricoeur theksonte se shoqëritë kanë nevojë për “histori të besueshme” për të ruajtur kohezionin moral. Por kur faktet përsëriten pa një përfundim bindës, tronditja kthehet në një krizë besimi ndaj vetë sistemit. Gazetarë të The New York Times dhe The Guardian vunë re se ky nuk ishte thjesht dështimi i një individi, por “kolapsi i idesë se sistemi funksionon vetvetiu”.
Dyshimi nis atëherë kur publiku kupton se gjuha e transparencës dhe llogaridhënies nuk e shpjegon dot atë që po sheh. Ky është “pasiguria morale” për të cilën shkruante Zygmunt Bauman: rregullat mbeten në fuqi, por besimi te drejtësia e tyre gërryhet. Në këtë klimë, skandali nuk shihet më si një përjashtim, por si tregues i një defekti të thellë në narrativën e përbashkët.
Vlerat në shërbim të parasë
Skandali “Epstein” dëshmon se vlerat nuk janë shembur, por po përdoren si mjete administrimi. Max Horkheimer dhe Theodor Adorno, në “Dialektika e Iluminizmit”, paralajmëruan se ky projekt mund të kthehej në një “arsye instrumentale” ku vlerat reduktohen në dobi dhe kontroll. Në këtë pikëvështrim, morali nuk anulohet, por riformulohet për t’i shërbyer sistemit.
Michel Foucault vërejti se pushteti modern nuk operon përmes shtypjes direkte, por përmes prodhimit të një diskursi që duket njerëzor dhe i përparuar. Ndërsa Jürgen Habermas paralajmëroi për “kolonizimin e botës së jetës” kur sistemet ekonomike dominojnë hapësirën morale.
Çështja “Epstein” nuk duhet parë si një thyerje e papritur e një projekti të shëndoshë, por si një krizë që vërteton se besimi te morali humbet kur ai menaxhohet nga logjika e pushtetit dhe influencës.
Moderniteti: Zgjidhje apo krizë?
Përtej anëve ligjore, detyra e sotme është ri-vlerësimi i modernitetit. Projekti i bazuar te kritika dhe vetë-korrigjimi po dështon nën presionin e aleancës para-ndikim. Diskursi i superioritetit moral nuk po shërben më për të përmirësuar sistemin, por si një mjet mbrojtës për të bindur publikun se “sistemi po punon”, edhe kur faktet dëshmojnë të kundërtën.
Burimi: Al Jazeera