Marrëdhëniet turko-izraelite po përjetojnë një tension të vazhdueshëm që prej 15 vitesh, ku ndërthuren elementët e fuqisë ushtarake me llogaritë gjeopolitike dhe ekonomike, duke formuar linja përballjeje jo të drejtpërdrejta, të ndërthurura me dosjen e pakicave në rajon dhe me llogaritë e marrëdhënieve me vendet perëndimore.
Megjithëse të dyja shtetet zotërojnë fuqi të mëdha ushtarake, ekspertët me të cilët foli Al Jazeera theksojnë se rëndësia e kësaj force qëndron më shumë te fuqia frenuese sesa te gatishmëria për përdorim real, pasi të dyja palët janë të vetëdijshme për koston dhe rreziqet e një përballjeje të drejtpërdrejtë.
Me shpalljet e përsëritura të Izraelit për ëndrra zgjerimi rajonal dhe me frontet e shumta ku shtrihet fuqia e tij ushtarake – në Iran, Siri, Liban, Palestinë dhe Jemen – Ankaraja shfaq shqetësim të dukshëm, pasi këto lëvizje prekin hapësira të gjera pranë kufijve të saj, duke u perceptuar si kërcënim për sigurinë kombëtare turke.
Vendimi i fundit i Turqisë për të ndërprerë marrëdhëniet tregtare me Izraelin dhe për të mbyllur portet për mallrat izraelite ishte pjesë e këtij konteksti. Ai erdhi si përgjigje ndaj agresionit të vazhdueshëm në Gaza dhe përçoi mesazhin se përplasja me Tel Avivin nuk përjashtohet më, edhe pse të dy palët parapëlqejnë ta mbajnë konkurrencën në kufij jo të drejtpërdrejtë.
Ky raport diskuton me një grup ekspertësh pikat kryesore të fuqisë së secilës palë, llojet e përballjeve të mundshme dhe kartat e presionit që ata zotërojnë – qoftë përmes pakicave, qoftë përmes dosjeve ekonomike dhe gjeopolitike – si edhe përmes shfrytëzimit të marrëdhënieve të tyre të ndërlikuara me Perëndimin, veçanërisht me Shtetet e Bashkuara.
Roli i fuqisë ushtarake
Në dukje, forca e madhe ushtarake e Turqisë dhe Izraelit shihet si shtylla e konfliktit mes tyre. Megjithatë, studiuesi i Qendrës së Studimeve të Al Jazeera, Liqaa Maki, e sheh këtë element më pak të rëndësishëm krahasuar me faktorë të tjerë të ndikimit.
Ai sqaron se forca ushtarake luan kryesisht rolin e frenuesit dhe parandalon çdo përplasje të drejtpërdrejtë. “Nuk besoj se palët janë të gatshme të përdorin forcën ushtarake në këtë moment, por ajo mbetet një kartë presioni, më shumë për të treguar fuqi sesa për ta përdorur realisht,” tha ai.
Nga ana tjetër, analisti në Këshillin Atlantik, Omar Ozkyzelcik, thekson se si Turqia ashtu edhe Izraeli janë ndër vendet e pakta që mund të ushtrojnë ndikim përtej kufijve të tyre. Por ai vëren se mënyra e ushtrimit të këtij ndikimi ndryshon: Turqia ka avantazhin e integrimit dhe pranimit rajonal falë fuqisë së saj të butë, ndërsa Izraeli megjithëse i fuqishëm në ajër dhe në teknologjitë kibernetike ka vështirësi në ruajtjen e një ndikimi afatgjatë jashtë kufijve.
Eksperti i sigurisë, Osama Khalid, bën një krahasim të detajuar mes kapaciteteve ushtarake të të dyja vendeve:
Turqia zotëron:
• Sisteme të mbrojtjes ajrore dhe vëzhgim të hershëm.
• Inteligjencë të fortë për operacione jashtë vendit.
• Vendimmarrje politike të koordinuar përmes institucioneve.
• Fuqi ajrore me dronë të avancuar.
• Forcë raketore dhe detare konkurruese në rajon.
• Thellësi gjeografike dhe demografike që i japin avantazh në luftë të zgjatur.
Izraeli zotëron:
• Kapacitete kibernetike më të avancuara në Lindjen e Mesme.
• Aftësi të fuqishme të infiltrimit dhe rekrutimit në shtetet armiqësore.
• Mbrojtje ajrore dhe aviacion shumë të zhvilluar, me teknologji të fshehjes dhe sisteme shtresore moderne.
• Fuqi raketore me rreze të gjata.
• Njësi elitare që operojnë pas vijave të armikut.
• Vendimmarrje politike të shpejtë dhe efikase, të mbështetur nga mbulesë strategjike.
Në javët e fundit, Turqia ka ndërmarrë hapa përgatitorë për një përballje të mundshme, duke përfshirë forcimin e mbrojtjes ajrore, ndërtimin e strehimeve anti-bërthamore, prodhimin vendas të sistemit “kupa e çeliktë” dhe blerjen e avionëve “Eurofighter”.
Kartat politike dhe ekonomike
Të dyja palët kanë kapacitet të ndikojnë në ekuilibrat gjeopolitikë. Izraeli mund të bezdisë Turqinë përmes marrëdhënieve me kurdët në Siri ose me pakica të tjera, ndërsa Turqia ka ndikim të fortë në Kaukaz dhe në partneritetet rajonale.
Në aspektin ekonomik, ndërprerja e tregtisë ka prekur të dyja vendet. Turqia eksportonte produkte bujqësore dhe mallra të tjera në Izrael, ndërsa turizmi turk humbi vizitorët izraelitë. Megjithatë, Ankaraja përdori kanale të tjera për të vazhduar tregtinë.
Po ashtu, ndikimi i aleancës izraelite me Egjiptin, Greqinë dhe Qipron për gazin e Mesdheut lindor është dobësuar pas afrimit të Turqisë me Kairon dhe vendet e Gjirit.
Dosja e pakicave në Siri
Një element tjetër i tensionit lidhet me kurdët dhe druzët në Siri. Marrëdhëniet e Izraelit me forcat kurde, veçanërisht me “SDF”-në, janë më të qarta, ndërsa mbështetja ndaj druzëve shihet nga Turqia si përpjekje për të dobësuar sigurinë e saj kombëtare.
Sipas ekspertëve, kjo nuk është një çështje “pakicash”, por një përplasje vizionesh: Turqia preferon shtete të qëndrueshme dhe të forta pranë saj, ndërsa Izraeli e sheh sigurinë e vet në ekzistencën e shteteve të dobëta dhe të fragmentuara.
Marrëdhëniet me Perëndimin
Faktor përcaktues është edhe qëndrimi i Perëndimit. Europa ndjek një qasje pragmatike: dëshiron stabilitet dhe nuk do të humbasë Turqinë si anëtare kyçe e NATO-s, pavarësisht tensioneve me Izraelin.
Qëndrimi amerikan është më kompleks: SHBA kërkon të ruajë interesat me të dyja palët, por në rast përplasjeje, mbështetja do të anojë drejt Izraelit për shkak të lidhjeve të ngushta strategjike. Megjithatë, pozicioni gjeografik dhe pesha demografike e Turqisë i japin Ankarasë një avantazh në negociatat me Uashingtonin.
Përfundim
Që nga incidenti i anijes “Mavi Marmara” më 2010, marrëdhëniet turko-izraelite kanë kaluar në cikle tensioni dhe afrimi të përkohshëm. Lufta në Gaza që nga tetori 2023 dhe ndërprerja e fundit e tregtisë nga Ankaraja i kanë ngritur tensionet në nivelin më të lartë.
Ndërsa Lindja e Mesme vazhdon të përballet me tronditje, konkurrenca turko-izraelite mbetet një faktor kyç. Një përplasje ushtarake e drejtpërdrejtë shihet si skenari më i keq, por dinamika rajonale mbetet e hapur për surpriza sa herë që përshkallëzohen konfliktet.
📌 Burimi: Al Jazeera
