Nga përvoja e performancës te performanca e përvojës në Gaza
Në vitin 1974, Marina Abramović prezantoi një performancë tronditëse në artin e performancës, me titull: “Rhythm 0”.
Ajo qëndroi në heshtje përpara publikut, vendosi përpara tyre mjete rehatie dhe dhune, dhe i lejoi ata të bënin me të çfarëdo të dëshironin, pa asnjë rezistencë.
Me kalimin e kohës, shkeljet u shtuan, dhe u zbulua fytyra tjetër e njeriut kur lihet pa kufizime, pa ligj, pa ndërgjegje.
Sot, populli i Gazës qëndron në një shfaqje të ngjashme, por pa skenë teatri dhe pa një fund të përcaktuar.
Një popull i zhveshur, i rrethuar, mbi të cilin ushtrohet dhunë çdo ditë, ndërsa bota e vështron në heshtje.
Ashtu siç nuk rezistoi Marina, edhe Gaza nuk i ka mjetet e mjaftueshme të rezistencës, por ajo ngulmon në durim, në mbijetesë, në të bërit e zërit të saj një thirrje të fundit në ndërgjegjen e kësaj bote.
Po çfarë zbulon kjo heshtje e gjatë?
A shndërrohet durimi në bashkëfajësi në krim kur lihet pa zë?
Gaza nuk kërkon mëshirë, por kërkon që të ripërcaktohet vetë humanizmi, përpara se të fshihet plotësisht.
Gaza si vazhdimësi reale e eksperimentit
Në shfaqjen e Marinës, koha ishte faktori vendimtar. Dhuna nuk nisi menjëherë, por u fut ngadalë, ashtu si errësira që shtrihet në një dhomë ku askush nuk fik dritën.
Në fillim, publiku hezitoi. Pastaj u plagos dora e saj. Pastaj iu shqyen rrobat. Më pas arma iu drejtua kokës.
E gjitha kjo ndodhi sepse askush nuk tha: “Ndaluni.” Sepse askush nuk vendosi një kufi. Sepse heshtja ishte e lejueshme, madje e mirëpritur.
E Gaza, prej vitesh, jeton të njëjtën shfaqje, por pa fund, pa gjashtë orë të përcaktuara, pa një publik që largohet në fund.
Gaza plagoset, zhvishet, kërcënohet, dhe arma i drejtohet kokës vazhdimisht, ndërsa bota nuk thotë: “Ndaluni.”
Përkundrazi thotë: “Le të vëzhgojmë,” “Le të analizojmë,” “Le të presim.”
Por Gaza nuk pret.
Gaza gjakoset.
Gaza vihet në provë, jo për aftësinë e saj për të rezistuar, por për aftësinë për të mbetur njerëzore në mes të këtij shkatërrimi moral global.
Ashtu si publiku i Marinës nuk ishte i lig nga natyra, por njerëz të zakonshëm, të ngjashëm me ne,
po kështu ata që heshtin sot përballë Gazës, nuk janë domosdoshmërisht mizorë, por të zhytur në një heshtje që i ngjan bashkëpjesëmarrjes.
Sepse kur dhuna mbetet pa llogaridhënie, heshtja shndërrohet në armë.
Dhe kur një popull i zhveshur lihet përballë makinës së vrasjes, durimi shndërrohet në një provë të fundit të dinjitetit.
Gaza, në këtë kontekst, nuk është vetëm viktimë.
Ajo është një pyetje e hapur:
Çfarë bëjmë kur shohim padrejtësinë?
Mjaftohemi me shikimin?
Presim që shfaqja të mbarojë?
Apo me heshtjen tonë i zgjasim tiranit një dorë të fshehtë dhe i themi: “Vazhdo, ne jemi këtu… vetëm po shohim.”
Rënia e parimeve përballë mungesës së ligjit
Në botën e Marinës, nuk kishte ligj. Kishte liri absolute, por liri pa kufij, pa moral, pa sy që vëzhgojnë apo zemra që dridhen.
Dhe me çdo minutë që kalonte, parimet binin, si gjethet e vjeshtës kur dimri vendos të nisë më herët.
Në botën e Gazës, ligji ekziston… por nuk zbatohet.
E drejta ndërkombëtare përmendet në konferenca, shkruhet në deklarata, ngrihet në slogane, por nuk arrin në terren.
Nuk arrin te fëmija që humbi familjen, as te nëna që gërmon me duar nën rrënoja, as te i urituri që pret një ndihmë ushqimore që nuk vjen kurrë.
Humanizmi, kur kufizohet në fjalime, humbet kuptimin.
Kur përdoret si mjet politik, shndërrohet në maskë, jo në ndërgjegje.
Mediat zgjedhin çfarë të tregojnë dhe çfarë të fshehin.
Shtetet zgjedhin çfarë të dënojnë dhe çfarë të justifikojnë.
Publiku global, ashtu si publiku i Marinës, zgjedh të shikojë, të habitet, të ndiejë pak dhimbje… dhe pastaj të vazhdojë jetën e tij.
Por Gaza nuk e vazhdon jetën.
Gaza e përsërit përvojën çdo ditë, pa pushim, pa ndërprerje, pa publik që të largohet.
Dhe Gaza, në këtë kuptim, nuk është vetëm një provë e ndërgjegjes, por është një skandal moral i hapur, që nuk mbyllet, nuk harrohet, nuk falet.
Kur mungon ligji, nuk shembet vetëm sistemi, por shembet vetë njeriu.
Kur dhuna lihet pa frenim, shfaqja bëhet gjakësore, pa art, pa kuptim, pa fund.
Pasqyrimi i përvojës mbi ndërgjegjen globale
Kur mbaroi shfaqja e Marinës dhe ajo rifilloi lëvizjen, publiku u largua. Askush nuk iu afrua. Askush nuk kërkoi falje. Askush nuk dha justifikime.
Ata panë veten të zhveshur, pa maska, pa justifikime.
Panë se si njeriu, në mungesë të kufijve, mund të shndërrohet në një qenie tjetër, që nuk i ngjan atij që beson për veten.
Por Gaza nuk ka mbaruar.
Gaza nuk rifillon papritur lëvizjen, as nuk e braktisën turmat.
Gaza është ende në mes të shfaqjes, dhe bota ende shikon, ndonjëherë duartroket, më shpesh hesht, dhe justifikon kur vihet në siklet.
A do të vijë një ditë kur bota do të përballet me vetveten?
A do të qëndrojë përpara pasqyrës, ashtu si publiku i Marinës, dhe të shohë çfarë bëri me heshtjen e tij, me hezitimin, me pritjen e gjatë?
A do të pranojë se humanizmi nuk matet me fjalë, por me veprime?
Se ndërgjegjja nuk matet me deklarata, por me qëndrime?
Se heshtja, kur zgjatet, nuk mbetet neutrale, por shndërrohet në bashkëpunim, në pakt, në tradhti?
Gaza, në këtë kuptim, nuk është vetëm një thirrje e fundit, por është një mundësi e fundit.
Një mundësi për të ripërcaktuar vetveten, përpara se të zbulojmë krejt zhveshjen tonë.
Një mundësi për të thënë: “Mjaft,” jo sepse kemi frikë, por sepse duam të mbetemi njerëz, jo thjesht shikues.
Nga arti në realitet, nga heshtja në veprim
Në fund të shfaqjes së Marinës, pyetja nuk ishte: “Çfarë i bënë asaj?”
Por pyetja e vërtetë ishte: “Çfarë zbuluan ata për veten?”
Arti, kur është i sinqertë, nuk e zbukuron të vërtetën, por e zbulon atë.
Dhe Gaza, në këtë kuptim, nuk është një tablo e varur në murin e ndërgjegjes, por është një mur që çahet çdo ditë, duke zbuluar brishtësinë, bashkëpunimin, harresën.
Por ka një dallim thelbësor mes Marinës dhe Gazës.
Marina, në shfaqjen e saj, nuk kishte përreth fqinjë, të afërm, vëllezër a fëmijë.
Publiku i saj ishte i huaj, nuk e njihte, nuk kishte me të kujtesë apo gjak të përbashkët.
Ndërsa Gaza, publikun e saj e ka nga më të afërmit: nga gjeografia, nga historia, nga gjuha, nga i njëjti dhimbje.
Megjithatë, shumë prej tyre fusin kokën në rërë, jo vetëm për t’ia mbathur, por edhe për të na thënë se nuk shohin, nuk dëgjojnë, nuk ndiejnë.
Ata fshehin ndërgjegjen e tyre pas regjimeve shtypëse, pas një frike të trashëguar, pas flamujsh të mëdhenj të Palestinës ku shkruhet:
“Nuk mundem… nuk jam në gjendje.”
Ajo që ndodh në Gaza nuk është një shfaqje artistike, por ajo na detyron të shohim veten ashtu siç jemi:
A jemi dëshmitarë? Apo bashkëpunëtorë?
A jemi të heshtur? Apo të pafuqishëm?
A presim fundin e shfaqjes? Apo vendosim ta ndalim atë?
Durimi që praktikon Gaza nuk është heroizëm, por domosdoshmëri.
Dhe heshtja që praktikon bota nuk është neutralitet, por tërheqje nga humanizmi.
Ndoshta Marina nuk kishte në dorë të rezistonte, por ajo e dinte se shfaqja do të mbaronte.
Ndërsa Gaza nuk e di kur mbaron shfaqja, as nëse do të ketë ndonjë publik që një ditë do të thotë: “Mjaft.”
Dhe këtu qëndron pyetja e fundit:
A duam të jemi pjesë e fundit?
Apo duam të jemi fillimi i ri, që ripërcakton njeriun dhe i jep fund kësaj shfaqjeje të përgjakshme që ka zgjatur më shumë seç duhej?
Gaza nuk kërkon të shkruajmë për të, por të qëndrojmë me të.
Nuk kërkon ta qajmë, por ta mbrojmë.
Nuk kërkon të admirojmë durimin e saj, por të thyejmë heshtjen tonë.
Sepse heshtja, kur vihet në provë nga durimi, nuk mbetet e pafajshme.
Dhe Gaza, në këtë kuptim, nuk është vetëm një thirrje e fundit…
por është mundësia e fundit për të mbetur njerëz.
✍️ Ayman Xhad
