Juristi usulist i cili nuk është mutekellim apo apologjet, dhe çështja e hadithit të vetëm (Haberul-Ahad)
Imam Shafi’u – ndonëse vetë nuk ishte mutekellim (teolog dialektik apo apologjet) – pati nxënës dhe pasues që më vonë u ndikuan nga mendimi i mutekelimëve, dhe në disa çështje dolën në kundërshtim me parimet e tij themelore. Ky është një shembull i qartë i kontradiktës së tyre të brendshme, sepse ata, ndërkohë që e përmendin Shafi’un si imam në usul, ndjekin rrugë të kundërt me të në raport me mutekelimët.
Kjo kundërthënie është më e dukshme në çështjen e pranimit të hadithit të vetëm (habar al-vahid) dhe mosrefuzimit të tij – një çështje që Shafi’u e ka bërë të qartë dhe të njohur gjerësisht.
Mutekellimët, përkundrazi, kur arsyeja (el-‘akl) bie në kundërshtim me hadithin, i japin përparësi arsyes ndaj transmetimit. Kjo është metodë e njohur te Fahrudin er-Razi, el-Xhuvejni, el-Gazali dhe të tjerë, të cilët në mënyrë absolute e mbështesin këtë parim.
Shembull nga Shafi’u
Rebi‘ ibn Sulejmani ka thënë:
I thashë Imam Shafiut:
“Ali ibn Ma‘badi na përcolli me zinxhir të saktë nga Profeti ﷺ se ai e kishte ndaluar shitjen e grurit të njomë pa u tharë, sepse ajo përmban garar, (rrezik mashtrimi, josaktësie).”
Shafi’u u përgjigj:
“Nëse ky hadith është i vërtetë, atëherë ne e pranojmë. Ne e ndalojmë shitjen e ‘sabrës’ (grumbullit të paqetë) sepse përmban garar, d.m.th. rrezik mashtrimi dhe pasigurie në marrëveshje. Por kur Pejgamberi ﷺ e lejoi këtë në disa raste të veçanta, ne e lejojmë ashtu siç e ka lejuar ai. Sepse i Dërguari i Allahut ﷺ ndaloi shitjen e gararit në mënyrë të përgjithshme, por e lejoi në disa raste të veçanta; dhe ne e pranojmë këtë veçim ashtu siç e ka bërë ai.” 
Biseda e Imam Shafiut me Imam Ahmedin
Është transmetuar se Imam Shafi’u i tha Imam Ahmed ibn Hanbelit:
“Ju jeni më i ditur për hadithin dhe për transmetuesit sesa unë. Prandaj, kur të vijë ndonjë hadith i saktë – qoftë nga Kufja, Basra apo Shami – më njofto për të, që ta ndjek. _Sepse nëse hadithi është i saktë, ai është medhhebi im_.”
Pra, Imam Shafi’u i drejtohet Imam Ahmedit me këtë parim themelor: *nëse hadithi është autentik, ai është autoriteti përfundimtar*; nuk ka vend për mendim personal apo për përparësi të arsyes mbi tekstin.
Ky është qëndrimi i qartë i Shafiut në lidhje me habar el-vahid (hadithi që transmetohet nga një sahabij), dhe kjo është mënyra se si ai e ka përshkruar qasjen e tij në veprën e tij madhore “Er-Risale”, ku ai pohon se pranimi i hadithit të vetëm është çështje e konsensusit (ixhma‘), ndërsa refuzimi i tij është metodë e mutekellimëve, të cilët mbështeten në arsyen dhe jo në transmetimin profetik.
Përparësia e arsyes apo e transmetimit
Në anën tjetër, mutekellimët – si Raziu, Xhuvejniu, Gazaliu, Nesefiu, Maturidiu dhe Mu‘tezilitë – e ndërtojnë metodën e tyre mbi përparësinë e arsyes ndaj transmetimit (takdim el-‘akl ‘ala en-nakl).
Ndërsa usulistët që nuk janë mutekellimë, si Shafi’u dhe ithtarët e tij të hershëm, e nënshtruan arsyen ndaj tekstit (takdim en-nakl ‘ala el-‘akl), duke e pranuar hadithin e vetëm si burim përfundimtar të gjykimit juridik.
Prandaj, usulisti jo-mutekellim nuk e përdor arsyen për të rrëzuar tekstin, as analogjinë për ta zëvendësuar atë, por e vendos shpalljen si themel dhe arsyen si mjet ndihmës për ta kuptuar atë.
Ndërsa usulisti mutekellim e përdor arsyen si kriter vlerësimi të tekstit dhe ndonjëherë e kufizon kuptimin e tij sipas parimeve logjike.
Metoda e Shafiut
Imam Shafi’u, në metodën e tij, nuk e braktis kurrë hadithin për shkak të ndonjë kijasi apo deduksioni racional. Ai e vendos tekstin (nas) si burimin themelor, dhe më pas – nëse është e nevojshme – e harmonizon atë me koncepte të tjera përmes jurisprudencës (fikh).
Ai nuk e përdor arsyen për të refuzuar transmetimin, por vetëm për ta kuptuar dhe zbatuar atë në mënyrë të drejtë në kuadrin e sheriatit.
Kështu, usulisti jo-mutekellim ndjek metodën e Shafiut, duke i dhënë përparësi tekstit mbi arsyen. Ndërsa usulisti mutekellim, përkundrazi, i jep përparësi arsyes mbi tekstin.
Kombinimi i këtyre dy metodave, siç e bëjnë disa usulistë të mëvonshëm, është një formë e përzierjes metodologjike të pavlefshme: as kijas i pastër juridik, as tekst i qartë i shpalljes.
Në të vërtetë, kush pretendon se është usulist por në praktikë e vendos arsyen mbi tekstin, është mutekellim, edhe nëse e mohon këtë. Sepse ai në thelb i jep përparësi mendimit njerëzor mbi shpalljen hyjnore, ndërsa metoda e Shafiut është që arsyeja të jetë në shërbim të shpalljes, e jo gjykatës mbi të.
Dr. Lutfullah Hoxha
Përktheu: Bekir Halimi
