Abdul Qadeer Khan, babai i programit bërthamor të Pakistanit, besonte se duke ndërtuar bombën bërthamore kishte shpëtuar vendin e tij nga kërcënimet e huaja.
Pakistan vendosi të ndërtojë një bombë pas testit të parë bërthamor të Indisë, fqinjit të tij më të madh.
Ish-drejtori i CIA-s George Tenet e konsideronte atë “të paktën po aq të rrezikshëm sa Osama bin Laden”, ndërsa ish-shefi i Mossad-it, Shabtai Shavit, është shprehur se është penduar që nuk e vrau.
Por për rreth 250 milionë pakistanezë, Abdul Qadeer Khan – babai i programit bërthamor të Pakistanit – është një legjendë dhe hero kombëtar, shkruan portali britanik Middle East Eye.
Ky shkencëtar bërthamor, i lindur më 1936 dhe i ndjerë në 2021, ishte më i rëndësishëm se kushdo tjetër për zhvillimin e armës bërthamore në Pakistan. Ai drejtoi një rrjet të fshehtë ndërkombëtar që ndihmoi Iranin, Libinë dhe Korenë e Veriut në programet e tyre bërthamore.
Një nga këto shtete, Korea e Veriut, përfundimisht u bë fuqi bërthamore.
Izraeli, edhe vetë një fuqi bërthamore (por që kurrë nuk e ka pranuar publikisht këtë), dyshohet se ka përdorur atentate dhe kërcënime për të ndalur Pakistanin të bëhej fuqi bërthamore, shkruan më tej MEE në artikullin e Imran Mulla.
Në vitet 1980, Izraeli kishte hartuar një plan për të bombarduar objektet bërthamore të Pakistanit me ndihmën e Indisë, por qeveria indiane më pas u tërhoq.
AQ Khan, siç e njohin pakistanezët, besonte se ndërtimi i bombës kishte shpëtuar vendin nga kërcënimet, sidomos nga India, fqinji i tij i armatosur me armë bërthamore. Sot, shumë bashkëkombës të tij pajtohen me këtë bindje.
⸻
📸 AQ Khan dëshironte të sfidonte Perëndimin dhe të siguronte teknologji bërthamore për vendet jo-perëndimore, veçanërisht ato myslimane.
(Mian Khursheed / Reuters)
⸻
“Pse jo një bombë islame?”
Pakistan vendosi të ndërtonte armë bërthamore pasi India, më 18 maj 1974, testoi të parën të saj, të quajtur “Buda që buzëqesh”.
Menjëherë pas testit, kryeministri pakistanez Zulfikar Ali Bhutto u betua se do të zhvillonte armë bërthamore për vendin e tij.
“Do të hamë bar ose gjethe, madje do të vuajmë nga uria, por do ta sigurojmë bombën tonë bërthamore”, kishte thënë ai.
Bhutto kishte deklaruar:
“Ka një bombë të krishterë, një bombë hebraike dhe tani një bombë hindu.
Pse të mos ketë një bombë islame?”
⸻
I lindur gjatë sundimit britanik në nënkontinentin indian, Khan përfundoi studimet në Universitetin e Karachit në 1960, pastaj studioi inxhinieri metalurgjike në Berlin dhe më tej në Holandë dhe Belgjikë.
Në vitin 1974, ai punonte për një nënkontraktor të kompanisë URENCO në Amsterdam, e cila furnizonte karburant bërthamor për reaktorët europianë.
Khan kishte qasje në zona të klasifikuara dhe skemat e centrifugave më të avancuara në botë, të cilat shndërrojnë uraniumin natyror në karburant për bomba.
Në janar 1976, ai u largua papritur nga Holanda duke thënë se kishte marrë një “ofertë që nuk mund ta refuzonte” nga Pakistani.
Ai më pas u akuzua për vjedhje të skemave të centrifugave që mund të përdoren për të pasuruar uranium për armë.
Në korrik 1976, themeloi një laborator kërkimor në Rawalpindi, i cili filloi prodhimin e uraniumit të pasuruar për armë bërthamore.
Operacioni për disa vite zhvillohej fshehurazi. Kompani të rreme importonin pjesët e nevojshme, ndërkohë që thuhej se ishin për një fabrikë tekstili.
⸻
Megjithëse ushtria pakistaneze mbështeti programin, shumica e qeverive civile nuk ishin të informuara – përveç Zulfikar Ali Bhuttos, nismëtarit të projektit.
As Benazir Bhutto, vajza e tij dhe kryeministre e ardhshme, nuk ishte informuar për shkëmbimin e teknologjisë bërthamore me Iranin – ajo e mësoi këtë vetëm rastësisht, më 1989, në Teheran.
⸻
Tentativa për atentat dhe presione
Në qershor 1979, revista 8 Days zbuloi operacionin, duke shkaktuar alarm ndërkombëtar. Izraeli protestoi te qeveria holandeze, e cila urdhëroi hetime.
Në 1983, një gjykatë holandeze e dënoi Khanin për tentativë spiunazhi, por vendimi u anulua për arsye teknike. Megjithatë, puna në program vazhdoi.
Deri në 1986, Khan ishte i bindur se Pakistani mund të prodhonte armë bërthamore.
Ai kishte një motivim të fortë ideologjik:
“Dua t’i sfidoj amerikanët dhe britanikët që mendojnë se janë të shenjtë.
A janë këta maskarenj rojet e emëruar të botës nga Zoti?”
⸻
U përpoqën ta ndalonin me atentate dhe kërcënime. Drejtorë kompanish europiane që bashkëpunonin me të, ishin objektiv.
Një letër-bombë u dërgua në Gjermaninë Perëndimore. Një tjetër shpërthim kishte si shënjestër një drejtues të Cora Engineering në Zvicër.
Historianë si Adrian Levy, Catherine Scott-Clark dhe Adrian Hanni, pretendojnë se Mossad përdori kërcënime dhe atentate për ta ndalur zhvillimin e bombës nga Pakistani.
⸻
Plani i dështuar izraelit për bombardim
Në fillim të viteve ’80, Izraeli i propozon Indisë të bashkëpunojnë për të bombarduar objektin bërthamor pakistanez në Rawalpindi.
Kryeministrja Indira Gandhi fillimisht e miraton planin.
Avionët F-16 dhe F-15 do niseshin nga baza në Gujarat, Indi. Por më pas Gandhi e tërheq urdhrin.
Në vitin 1987, kur djali i saj Rajiv Gandhi ishte kryeministër, gjenerali Sundarji përgatiti një provokim ushtarak për të krijuar justifikim për bombardim. Por Rajiv, i painformuar, urdhëroi deeskalim.
⸻
Mbështetja amerikano-kineze
Megjithëse Izraeli dhe India ishin kundër, SHBA dhe Kina në mënyrë të fshehtë e ndihmuan Pakistanin.
Kina i dha uranium të pasuruar, tritium dhe ndihmë shkencore. SHBA trajnoi teknicienë pakistanezë, por e injoroi programin, për shkak se Pakistani ishte aleat në Luftën e Ftohtë.
Pas mbarimit të saj, SHBA ndaloi ndihmën për Pakistanin më 1990. Por sipas Khanit, pasurimi i uraniumit vazhdoi fshehurazi.
⸻
Fuqia e 7-të bërthamore në botë
Më 11 maj 1998, India teston bombat e saj. Disa ditë më vonë, Pakistani teston me sukses në Baluçistan. SHBA sanksionon të dyja vendet.
Khan u shpall hero kombëtar, i ruajtur nga komandot. Shkolla, rrugë dhe ekipe kriketi u emëruan sipas tij.
⸻
Rrjeti ndërkombëtar i teknologjisë bërthamore
Nga mesi i viteve ’80 e tutje, Khan krijoi një rrjet për të furnizuar Iranin, Korenë e Veriut dhe Libinë me pjesë dhe skema.
Ai porosiste pjesë të tepërta për Pakistanin dhe i shiste fshehurazi.
Edhe pse ajatollah Khomeini e ndalonte armën bërthamore për arsye fetare, Irani kërkoi ndihmë nga gjenerali Zia-ul-Haq.
Nga 1986 deri më 2001, Pakistani i dha Iranit komponentë kyç – edhe pse të përdorura – ndërsa teknologjinë më të avancuar Khan e mbajti për Pakistanin.
⸻
Mossad e ndoqi Khanin nëpër Lindjen e Mesme në vitet ’80 dhe ’90, por nuk kuptoi dot çfarë po bënte. Më vonë, ish-shefi Shavit tha se nëse do ta kishte ditur, do kishte urdhëruar vrasjen e tij për të “ndryshuar rrjedhën e historisë”.
Ata që e njihnin thanë se Khan ishte i bindur se kishte vepruar drejt.
“Donte të sfidonte Perëndimin dhe të ndihmonte vendet myslimane.
Ai thoshte se t’i japësh teknologji një vendi mysliman nuk është krim”, tha një njohës anonim.
Kur vdiq nga COVID-19 më 2021, kryeministri Imran Khan e shpalli ikonë kombëtare.
⸻
BURIMI: Middle East Eye
