Në Romën e lashtë të Augustit (63 para Krishtit – 14 pas Krishtit), rrugët ishin të mbushura me kontraste. Mes monumenteve madhështore dhe zhurmës së tregjeve, mund të shihje pamje që përzinin butësinë me absurditetin: fisnikë të huaj, të pasur e të rafinuar, që mbanin në duar këlyshë të vegjël apo majmunë, i përkundnin si foshnja, i puthnin, u flisnin me një zë që ngjante me përkëdhelinë e një nëne. Në sytë e tyre, këto krijesa të vogla ishin një strehë e ëmbël emocionale, një zëvendësim për diçka që mungonte.
Kur perandori August pa këtë pamje, thuhet se pyeti me habi dhe ironi:
“A janë mësuar gratë në vendet e tyre të mos mbajnë më fëmijë?”
Kjo nuk ishte thjesht një pyetje; ishte një thikë e mprehtë që çante maskën e një shoqërie të ngopur, por bosh nga brenda. Një shoqëri që kishte mësuar ta drejtojë dashurinë atje ku ajo s’duhej — jo nga e keqja, por nga humbja e kuptimit.
Plutarku dhe rikthimi i masës njerëzore
Disa dekada më vonë, filozofi grek Plutarku (rreth vitit 120 e.s.) do ta quante këtë vërejtje një kritikë të mençur, duke shtuar:
“Njerëzit që derdhin mbi kafshët gjithë dashurinë dhe mëshirën e tyre, harrojnë se natyra i ka mbjellë këto ndjenja në ne që t’i përkushtojmë, para së gjithash, bashkëqenieve tona njerëzore.”
Në këtë reflektim, Plutarku nuk sulmonte dashurinë ndaj kafshëve, por humbjen e hierarkisë së dashurisë. Ai e shihte njeriun si qendër të moralit, si masë e çdo ndjenje që ka kuptim vetëm kur kthehet tek njeriu vetë. Dashuria, për të, nuk ishte ndjesi e pafund, por energji që kërkon drejtim. Dhe kur ajo humbet drejtimin, ajo degjeneron në ndjeshmëri të zbrazët — një ndjenjë që kënaq zemrën përkohësisht, por që nuk ushqen shpirtin.
Boshllëku emocional i botës moderne
Duket se ajo që Augusti vuri re në Romën e lashtë është bërë panorama jonë e përditshme. Në rrjetet sociale, në rrugë, në reklama shohim njerëz që përqafojnë kafshë, që ndërtojnë identitete rreth kujdesit për to, që ndjejnë dhimbje të thellë për një qen të braktisur, por që shpesh mbeten indiferentë ndaj një njeriu të vetmuar në anë të rrugës.
Dashuria njerëzore po zëvendësohet nga një ndjenjë më e lehtë, më e padëmshme, më e kontrollueshme: dashuria ndaj atyre që nuk mund të na lëndojnë.
Në këtë kuptim, Plutarku bëhet më aktual se kurrë. Ai na paralajmëron se kur dashuria ndahet nga njeriu, ajo humb kuptimin e vet moral. Ne fillojmë të duam jo sepse ndjejmë, por sepse duam të shmangim përballjen me dhimbjen njerëzore. Dhe kështu, dhembshuria kthehet në një formë arratisjeje, jo në një akt bashkimi.
Dhembshuria si detyrë
Të duash njeriun është më e vështirë se të duash një kafshë. Njeriu ka kundërshti, dobësi, mëkate; kërkon durim dhe falje. Por pikërisht për këtë arsye dashuria ndaj njeriut është më e vlefshme.
Plutarku na kujton se dhembshuria është një dhuratë e natyrës që mban përgjegjësi brenda vetes. Ajo nuk është thjesht emocion, por një detyrë morale: ta përqendrojmë atje ku mund të shërojë plagë të vërteta, jo ta shpërdorojmë në rehati sentimentale.
Pyetja që mbetet
Në fund, pyetja e Augustit mbetet një pasqyrë për ne sot:
A jemi bërë një botë që nuk mban më fëmijë në duar, por vetëm krijesa që nuk flasin, që nuk kërkojnë, që nuk na vënë në provë?
Nëse po, atëherë dashuria jonë nuk është zhdukur ajo thjesht ka harruar rrugën për në shtëpi.
