Falënderimi i takon Allahut. Salavatet dhe selamet qofshin mbi të Dërguarin e Allahut, mbi familjen e tij, shokët e tij dhe mbi të gjithë ata që e pasojnë. Më tej:
O vëllai im musliman, i mençur dhe i matur!
Dije – Allahu më dhëntë mua dhe ty sukses në dije, drejtësi dhe largpamësi – se një nga parimet më të rrezikshme që ka depërtuar në fushat e politikës, thirrjes islame, medias, administrimit dhe reformimit është thënia:
“Qëllimi e justifikon mjetin.”
Kuptimi i saj është se, kur njeriu beson se qëllimi i tij është i mirë, ose mendon se rezultati që synon është i dobishëm, atij i lejohet të përdorë çfarëdo mjeti për të arritur deri tek ai, edhe nëse ai mjet është gënjeshtër, pabesi, padrejtësi, tradhti, mashtrim ose përvetësim i pasurisë së njerëzve në mënyrë të padrejtë.
Kjo thënie, me këtë kuptim, është një parim i pavlefshëm fetarisht, i korruptuar logjikisht dhe i rrezikshëm në praktikë, sepse e bën vetë njeriun përcaktues të qëllimit, e pastaj i jep atij, në emër të këtij qëllimi, një leje të pakufizuar për të shkelur kufijtë, të drejtat dhe shenjtëritë.
Gabimi nuk qëndron në marrjen parasysh të qëllimeve dhe interesave, sepse Sheriati ka ardhur për t’i realizuar e plotësuar dobitë dhe për t’i shmangur e pakësuar dëmet. Gabimi qëndron në hyjnizimin e qëllimit, deri në atë shkallë sa, për hir të tij, të anulohen dispozitat, të shkelen të drejtat dhe padrejtësia të quhet urtësi, tradhtia të quhet politikë, gënjeshtra të quhet interes, ndërsa mashtrimi të quhet domosdoshmëri.
Së pari: Islami gjykon njëkohësisht edhe qëllimin, edhe mjetin
Në peshoren e Islamit, vepra nuk bëhet e mirë vetëm për shkak të qëllimit të mirë. Përkundrazi, ajo duhet të plotësojë dy kushte:
1. Që synimi të jetë i ligjshëm.
2. Që mjeti që çon drejt tij të jetë i ligjshëm.
Vetëm sinqeriteti nuk mjafton kur vepra është në kundërshtim me Sheriatin, sikurse përputhja e jashtme e veprës me Sheriatin nuk sjell dobi kur qëllimi është i prishur.
Pejgamberi ﷺ ka thënë:
“Kush kryen një vepër që nuk është në përputhje me çështjen tonë, ajo i refuzohet.”
(Buhariu, 2697; Muslimi, 1718)
Domethënë, ajo vepër i kthehet dhe nuk pranohet prej atij që e ka kryer, edhe nëse qëllimi i tij ka qenë i mirë, entuziazmi i tij ka qenë i madh dhe ai ka menduar se po i shërben fesë ose umetit.
Gjithashtu, Pejgamberi ﷺ ka thënë:
“Vërtet, Allahu është i Mirë dhe nuk pranon veçse atë që është e mirë.”
(Muslimi, 1015)
Prandaj, një qëllim i mirë nuk mund të arrihet tek Allahu me pasuri të papastër, me gënjeshtër të shëmtuar apo përmes një rruge të ndaluar. Allahu i Lartësuar është i Mirë dhe robi nuk mund t’i afrohet Atij me atë që Ai ia ka ndaluar.
Për këtë arsye, dijetarët kanë përcaktuar se vepra e pranuar mbështetet mbi dy baza:
1. Sinqeriteti i qëllimit vetëm për Allahun e Lartësuar.
2. Përputhja e veprës me Sheriatin e Allahut të Lartësuar.
Së dyti: Kurani e ndalon përdorimin e së pavërtetës, edhe kur luftohet e pavërteta
Allahu i Lartësuar ka thënë:
“Ndihmojeni njëri-tjetrin në mirësi dhe devotshmëri, por mos e ndihmoni njëri-tjetrin në mëkat dhe armiqësi.”
(El-Maide, 2)
Ky ajet nuk e lejon mëkatin dhe armiqësinë për hir të një qëllimi që njerëzit e mendojnë të dobishëm. Përkundrazi, ai e ndalon bashkëpunimin në vetë mjetin e ndaluar, edhe nëse mbi të ngrihen parulla fetare, kombëtare apo reformuese.
Allahu i Lartësuar ka thënë:
“Dhe të mos ju shtyjë urrejtja ndaj një populli që të mos jeni të drejtë. Jini të drejtë, sepse kjo është më afër devotshmërisë.”
(El-Maide, 8)
Pra, as armiqësia e kundërshtarit, as padrejtësia e tij dhe as urrejtja ndaj tij nuk na e lejojnë që t’i bëjmë padrejtësi, të gënjejmë për të, ta akuzojmë për diçka që nuk e ka bërë ose t’i shkelim të drejtat e tij. Drejtësia është një vlerë e qëndrueshme fetare, e cila nuk ndryshon sipas ndryshimit të personave.
Madje edhe thirrjen drejt Allahut, e cila është një nga qëllimet më madhështore, Allahu e ka kushtëzuar me përdorimin e mënyrave të mira. Ai ka thënë:
“Thirr në rrugën e Zotit tënd me urtësi dhe këshillë të mirë dhe diskuto me ta në mënyrën më të mirë.”
(En-Nahl, 125)
Allahu i Lartësuar nuk tha: “Thirr në të vërtetën me çfarëdo mënyre”, por urdhëroi që thirrja të bëhet me urtësi, këshillë të mirë dhe debat në mënyrën më të mirë, sepse fisnikëria e asaj drejt së cilës thirret kërkon edhe fisnikërinë e rrugës që çon drejt saj.
Së treti: Qëllimi i mirë nuk e ndryshon natyrën e haramit
– Kush vjedh pasuri për ta dhënë sadaka, ai ka vjedhur dhe vjedhja e tij nuk është shndërruar në sadaka.
– Kush gënjen për t’i bërë njerëzit ta duan thirrjen islame, ai ka gënjyer dhe gënjeshtra nuk është shndërruar në thirrje.
– Kush mashtron në zgjedhje për ta sjellë një njeri të mirë në pushtet, ai ka kryer mashtrim dhe tradhti. Falsifikimi nuk shndërrohet në konsultim dhe as në reformë.
– Kush sajon tregime, keramete dhe hadithe për të ndikuar te njerëzit e zakonshëm, ai ka gënjyer ndaj fesë, edhe nëse njerëzit kanë qarë dhe janë prekur nga fjalët e tij.
– Kush ua merr njerëzve pasurinë pa të drejtë për të ngritur me të një projekt bamirësie, ai ka ndërtuar një të mirë të dukshme mbi një padrejtësi të fshehtë. Ajo që është ndërtuar mbi haram nuk bëhet hallall vetëm për shkak të tabelave bamirëse.
Pejgamberi ﷺ ka thënë:
“Kush na mashtron, nuk është prej nesh.”
(Muslimi, 101)
Ai nuk bëri përjashtim për mashtrimin për të cilin vepruesi pretendon se i shërben një interesi të përgjithshëm ose një çështjeje të drejtë.
Qëllimi i mirë mund ta pakësojë shëmtinë morale të vepruesit, në kuptimin se ai nuk e ka synuar të keqen për hir të vetë së keqes, por ai nuk e shndërron haramin në hallall, të pavërtetën në të vërtetë dhe mëkatin në bindje ndaj Allahut.
Së katërti: Parimi i saktë islam
Alternativa islame ndaj thënies “Qëllimi e justifikon mjetin” nuk është shpërfillja e qëllimeve dhe e rezultateve. Përkundrazi, parimi i saktë është:
Qëllimi i ligjshëm kërkohet vetëm përmes një mjeti të ligjshëm, duke marrë parasysh dobitë, dëmet dhe pasojat.
Metodologjia islame mund të përmblidhet në tri shtylla:
1. Drejtësia dhe ligjshmëria e qëllimit.
2. Ligjshmëria e mjetit.
3. Siguria e pasojës, sipas vlerësimit më të mundshëm.
Dijetarët e bazave të jurisprudencës kanë përcaktuar rregullin:
“Mjetet marrin dispozitën e qëllimeve.”
Kuptimi i tij është se një mjet i lejuar mund të bëhet detyrim, nëse përmbushja e një detyrimi varet prej tij. Ai mund të bëhet i pëlqyeshëm, nëse çon drejt një vepre të pëlqyeshme, dhe mund të bëhet i ndaluar, nëse është rrugë që çon drejt haramit.
Ky rregull nuk do të thotë se mjeti i ndaluar bëhet i lejuar vetëm sepse qëllimi është i mirë. Kuptimi i tij është se mjetet peshohen me peshoren e Sheriatit, sikurse peshohen edhe qëllimet.
Përcaktimi i këtij rregulli u është atribuar dijetarëve si Izz ibën Abdul-Selam, El-Karafi, Esh-Shatibi dhe të tjerë prej imamëve të bazave të jurisprudencës.
Ka dallim të madh mes thënies:
“Mjetet marrin dispozitën e qëllimeve.”
dhe thënies:
“Qëllimi e justifikon çdo mjet.”
E para është një rregull i disiplinuar nga Shpallja, ndërsa e dyta është një leje e pakufizuar për tekat njerëzore.
Së pesti: Udhëzimi i Pejgamberit ﷺ në rregullimin e qëllimeve dhe mjeteve
1. Braktisja e disa dobive për të shmangur një dëm më të madh
Pejgamberi ﷺ dëshironte ta rindërtonte Qaben mbi themelet e Ibrahimit, alejhi selam. Ky ishte një qëllim madhështor dhe i ligjshëm, por ai e la atë, sepse kurejshët sapo kishin dalë nga koha e injorancës dhe ai kishte frikë se kjo mund të shkaktonte trazim të zemrave dhe sprovë.
Ai i tha Aishes, Allahu qoftë i kënaqur me të:
“Sikur populli yt të mos ishte ende afër kohës së shirkut, do ta shembja Qaben.”
(Buhariu, 1586; Muslimi, 1333)
Pra, vetëm ligjshmëria e qëllimit nuk ishte e mjaftueshme për ndërmarrjen e veprimit. Pejgamberi ﷺ mori parasysh gatishmërinë e njerëzve dhe pasojat e veprës.
2. Përmbushja e marrëveshjes, edhe kur ajo shkakton dhimbje
Në Marrëveshjen e Hudejbijes, Pejgamberi ﷺ iu përmbajt kushteve të marrëveshjes dhe e ktheu atë që kishte ardhur tek ai, në përputhje me kushtet e paqes, edhe pse kjo i shkaktoi dhimbje të madhe.
Kjo sepse ndihma ndaj muslimanëve nuk arrihet përmes pabesisë dhe shkeljes së marrëveshjeve. Ebu Besiri dëshmoi se Pejgamberi ﷺ e përmbushi zotimin e tij, kur e ktheu tek pala tjetër.
Përmbushja e marrëveshjeve është pjesë e fesë. Nuk lejohet që një interes i menjëhershëm të përdoret si pretekst për të shkelur amanetet dhe besëlidhjet.
3. Përjashtimet i përcakton Sheriati, jo tekat
Në hadithin autentik ka ardhur:
“Lufta është mashtrim.”
Sheriati ka lejuar gjatë luftës përdorimin e shprehjeve të tërthorta dhe fshehjen e planeve, për aq sa realizohet interesi i luftimit.
Por këtë lehtësim nuk e ka vendosur një udhëheqës politik sipas dëshirës së vet. Ai është vërtetuar me tekst fetar dhe mbetet i kufizuar nga dispozitat e tjera. Ai nuk lejon vrasjen e atij që nuk lejohet të vritet, shkeljen e marrëveshjes dhe as lejimin e çdo gjëje të ndaluar.
Këtu shfaqet dallimi mes:
– lehtësimit fetar të disiplinuar, dhe
– parimit të pakontrolluar: “Qëllimi e justifikon mjetin.”
Së gjashti: Zbatime bashkëkohore të këtij parimi të pavlefshëm
Kjo thënie shfaqet në shumë forma, ndër të cilat janë:
1. Në thirrjen islame
Që thirrësi të gënjejë gjatë transmetimit të lajmeve, të sajojë tregime ose t’i atribuojë kundërshtarit të tij fjalë që nuk i ka thënë, me arsyetimin se po mbron metodologjinë dhe po ndihmon të vërtetën.
2. Në politikë
Që të përdoren falsifikimi, blerja e ndërgjegjeve, shkelja e premtimeve, përgjimi i ndaluar dhe njollosja e njerëzve të pafajshëm, me arsyetimin se synohet ardhja në pushtet për ta reformuar shoqërinë.
3. Në institucione
Që të fshihen llogaritë, të falsifikohen procesverbalet, të largohen njerëzit e aftë dhe të ndryshohen rregulloret, me arsyetimin se po ruhet uniteti i institucionit ose vazhdimësia e projektit të tij.
4. Në media
Që të publikohet një lajm i paverifikuar, sepse ai i shërben një çështjeje të drejtë ose e demaskon një kundërshtar të padrejtë.
5. Në kërkimin e dijes
Që nxënësi ose studenti të mashtrojë në provim për të marrë një diplomë, me pretendimin se më pas do t’i shërbejë Islamit dhe muslimanëve me të.
6. Në çështjet e pasurisë
Që pasuritë e ndaluara, të vjedhura ose të përvetësuara padrejtësisht të përdoren për ndërtimin e një xhamie, shkolle ose për ndihmën ndaj të varfërve.
Të gjitha këto raste bashkojnë mes një qëllimi që mund të jetë i ligjshëm dhe një mjeti të ndaluar. Bashkimi i tyre nuk e bën veprën të ligjshme.
Madje, prej ligjeve të Allahut të Lartësuar është se një projekt i ngritur mbi gënjeshtër, tradhti dhe padrejtësi i mbart brenda vetes shkaqet e prishjes së tij. Mjetet e ndyra nuk qëndrojnë jashtë projektit, por depërtojnë në shpirtin e tij dhe më pas shndërrohen nga një përjashtim i përkohshëm në një metodë të përhershme.
1. Kush mësohet të gënjejë për të arritur në pushtet, do të vazhdojë të gënjejë edhe pasi të arrijë në të.
2. Kush u bën padrejtësi kundërshtarëve të tij me pretendimin se do të vendosë drejtësinë, do t’u bëjë padrejtësi njerëzve edhe kur të fuqizohet.
3. Kush e pezullon konsultimin me arsyetimin se po mbron institucionin, do ta shndërrojë institucionin në pronë personale.
Së shtati: Çfarë thuhet për domosdoshmërinë dhe zgjedhjen e dëmit më të vogël?
Disa njerëz mund të mendojnë se rregullat e domosdoshmërisë dhe të peshimit mes dobive dhe dëmeve janë një formë e parimit “Qëllimi e justifikon mjetin”, por çështja nuk është kështu.
Domosdoshmëria në Sheriat nuk është tekë personale, interes i imagjinuar dhe as parullë që përdoret sa herë që njeriu e ndien veten të ngushtuar nga një dispozitë fetare. Ajo është një gjendje reale, në të cilën ekziston frika nga një dëm i konsiderueshëm dhe nuk gjendet asnjë rrugë e lejuar për ta shmangur atë.
Allahu i Lartësuar ka thënë:
“Por kush detyrohet nga nevoja, pa synuar shkeljen dhe pa e tepruar, për të nuk ka mëkat.”
(El-Bekare, 173)
Allahu e kushtëzoi lehtësimin me faktin që njeriu të mos jetë shkelës dhe të mos e tejkalojë masën e domosdoshmërisë së tij.
Prej kushteve të domosdoshmërisë janë:
1. Që ajo të jetë reale ose shumë e mundshme.
2. Që të mos ekzistojë ndonjë mjet i lejuar për ta larguar atë.
3. Që të kufizohet vetëm në masën e nevojës.
4. Që dëmi të mos largohet me një dëm të barabartë ose më të madh.
5. Që në çështjet e përgjithshme dhe të jashtëzakonshme t’u referohet dijetarëve dhe ekspertëve, jo entuziazmit të individëve.
Kush ha nga kafsha e ngordhur për të mos vdekur nga uria, nuk thotë se qëllimi i mbijetesës e justifikon çdo haram. Përkundrazi, vetë Allahu ia ka lejuar atë vetëm në masën e domosdoshmërisë.
Ky është një vendim fetar përjashtimor dhe i disiplinuar, jo një parim i përgjithshëm utilitarist dhe i pakufizuar.
Së teti: Një peshore praktike për shqyrtimin e mjeteve
Para se të përdorësh një mjet për të realizuar një qëllim që e konsideron të mirë, pyete veten:
1. A është vetë qëllimi i ligjshëm, apo është vetëm një dëshirë personale të cilën e kam veshur me petkun e interesit të përgjithshëm?
2. A është mjeti në origjinë i lejuar, apo përmban gënjeshtër, padrejtësi, mashtrim, tradhti ose agresion?
3. A ekziston një rrugë e lejuar për të arritur qëllimin, edhe nëse ajo është më e gjatë dhe më e vështirë?
4. A është dobia e sigurt ose shumë e mundshme, apo është vetëm hamendësim dhe entuziazëm?
5. A do të çojë ky mjet drejt një dëmi më të madh sesa dobia e shpresuar?
6. A do të pranoja që kundërshtari im ta përdorte të njëjtin mjet kundër meje?
7. A do të mund të qëndroja para Allahut të Lartësuar dhe të thosha me sinqeritet: “E ndoqa këtë rrugë sepse Sheriati Yt e lejoi, jo sepse shpirti im e dëshironte”?
Përfundimi
Islami nuk bën ndarje mes fisnikërisë së qëllimit dhe pastërtisë së mjetit. Ai nuk i lejon robit që ta kundërshtojë Allahun dhe më pas të pretendojë se po e ndihmon fenë e Allahut të Lartësuar.
Suneti nuk ndihmohet me gënjeshtër.
Drejtësia nuk vendoset me padrejtësi.
Thirrja islame nuk mbrohet me tradhti.
Institucionet nuk ndërtohen me mashtrim.
Reforma nuk arrihet duke prishur ndërgjegjet.
Rregulli përmbledhës në këtë çështje është:
Jo çdo gjë që çon drejt një dobie është e ligjshme. E ligjshme është ajo, që qëllimin e ka të ligjshëm, mjetin e ka të lejuar, dobinë e ka mbizotëruese dhe pasojën e ka të sigurt, sipas vlerësimit më të mundshëm.
1. Kush e kërkon të vërtetën përmes së pavërtetës, i prish njëkohësisht edhe të vërtetën, edhe të pavërtetën.
2. Kush dëshiron ta vendosë drejtësinë përmes padrejtësisë, vendos një padrejtësi të re që mban emrin e drejtësisë.
3. Kush ngutet ta arrijë fitoren duke e kundërshtuar Allahun, mund ta mposhtë kundërshtarin e tij për një periudhë, por e mposht metodologjinë në zemrat e njerëzve për shumë vite.
Prandaj, në Islam, qëllimi nuk e justifikon mjetin. Përkundrazi, qëllimi i ligjshëm e imponon zgjedhjen e mjetit të ligjshëm, sepse ne jemi të urdhëruar ta adhurojmë Allahun në qëllimet, mjetet dhe pasojat tona, në tërësinë e tyre.
O Allah!
Na furnizo me sinqeritet në qëllime, pastërti në mjete dhe largpamësi në vlerësimin e pasojave.
Mos lejo që xhelozia jonë për të vërtetën të bëhet derë drejt padrejtësisë, dhe as përkushtimi ynë për reformë të bëhet pretekst për prishje.
Na udhëzo drejt rrugëve më të drejta, më të drejta në gjykim dhe më të kënaqshme tek Ti.
Vërtet, Ti je Kujdestari i kësaj dhe i Plotfuqishëm për të.
Falënderimi i takon Allahut, me mirësinë e të Cilit plotësohen veprat e mira.
E shkroi: Abdullah ibën Abdul-Hamid el-Etheri
Anëtar i “Lidhjes së Dijetarëve Muslimanë” dhe i “Lidhjes Botërore të Juristëve Islamë”.
